अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. सत्य सुन्दा दुई फरक प्रतिक्रियाहरू

आत्मज्ञानको परम सत्य— 'तिमी न शरीर हौ, न मन; तिमी अहिले नै मुक्त ब्रह्म हौ'— सुन्दा मानिसका दुई विपरीत प्रतिक्रिया हुन्छन्:

1. मन्दबुद्धिको प्रतिक्रिया (मन्दः प्राप्नोति मूढताम्):

   • अपरिपक्व मानिसले यो सुन्दा कि त स्वच्छन्द हुन्छ ('म ब्रह्म हुँ, जे गरे पनि हुन्छ' भनेर पाप र भोगमा लाग्छ),
   • वा पूर्ण अन्योलमा पर्छ ('यदि म शरीर नै होइन भने यो संसार के हो? म किन बाँच्ने?'),
   • र यसरी अज्ञानको झन् गहिरो दलदलमा भासिन्छ।

2. उत्तम अधिकारिक साधकको प्रतिक्रिया (अमूढः कोऽपि मूढवत्):

   • जसको भित्री विवेक जागृत छ, उसले यो सुन्नासाथ आफ्नो सारा शास्त्रीय तर्क, अहङ्कार र ज्ञानको बोझ खसालिदिन्छ।
   • ऊ बाहिरबाट कुनै विद्वत्ता देखाउँदैन; ऊ पूर्णतः संकोच (अन्तर्मुखता) मा गएर अबोध बालक वा मौन मूर्ख झैं शान्त भइदिन्छ।

२. 'मूढवत्' — ज्ञानीको बालसुलभ सरलता

उपनिषद्हरूमा भनिएको छ: "बाल्येन तिष्ठासेत्"— बालक झैं सरल भएर बस।

• जब मानिसले थाहा पाउँछ कि बुद्धिको कुनै पनि शब्दले परमात्माको वर्णन गर्न सक्दैन, तब बुद्धिको घमण्ड चकनाचुर हुन्छ।
• बाहिरी मानिसहरूलाई लाग्न सक्छ कि ऊ केही जान्दैन वा चुपचाप बस्छ, तर भित्र ऊ परमानन्दको सागरमा डुबिरहेको हुन्छ।
• यही कारणले ठूला-ठूला आत्मज्ञानीहरू (जस्तै रमण महर्षि वा जडभरत) बाहिरी जगतमा अत्यन्त सरल र मौन देखिन्थे।

३. साधकका लागि चेतावनी र मार्गनिर्देशन

• अद्वैत ज्ञानलाई अहंकार बढाउने हतियार नबनाउनुहोस्; 'म ज्ञानी भएँ' भन्ने भाव नै अज्ञान हो।
• शास्त्रका तर्क-वितर्कमा अल्झिनुभन्दा आफ्नै मौनतामा डुब्नु श्रेयस्कर छ।
• आफूलाई ठूलो विद्वान् देखाउनुभन्दा बच्चा झैं निष्कपट र निश्चल बन्नु नै मुक्तिको वास्तविक द्वार हो।

मनन सूत्र:
"साँचो ज्ञानले मलाई ठूलो पण्डित बनाउँदैन, बरु मेरा सबै बौद्धिक अहंकारहरू पखालेर मलाई अबोध बालक जस्तै स्वच्छ र शान्त बनाउँछ।"