अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. मन नियन्त्रणको भ्रम विरुद्ध अष्टावक्रको गर्जना

पतञ्जलि योगसूत्रमा "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" (चित्तका वृत्तिहरूलाई रोक्नु योग हो) भनिएको छ। तर अष्टावक्रको दृष्टि त्योभन्दा धेरै माथि छ। उहाँ भन्नुहुन्छ— मनलाई रोक्न खोज्ने को हो? त्यो पनि त मन नै हो!

• मनले मनलाई दबाउन खोज्नु भनेको चोरले पुलिस बनेर चोर खोज्न हिंडे जस्तै हो।
• अज्ञानीहरू वर्षौंवर्ष ध्यान, त्राटक र प्राणायम गरेर मनलाई बाध्ने कसरत गर्छन्, तर जति बाँध्न खोज्यो मन त्यति नै विद्रोही बन्छ।
• यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'मूढैरभ्यस्यते भृशम्'— यो अज्ञानीहरूको अथक र व्यर्थ प्रयास मात्र हो।

२. 'सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः' — ज्ञानीको अनिर्वचनीय सहजता

गहिरो निद्रा (सुषुप्ति) मा के हुन्छ?

• हामी कुनै प्रयास गर्दैनौं।
• न मन एकाग्र गर्नुपर्छ, न विचार रोक्नुपर्छ। सबै द्वन्द्व स्वतः हराउँछन्।
• तर निद्रामा अज्ञानको पर्दा हुन्छ।

ज्ञानी पुरुष पूर्ण चेतनामा हुँदा पनि भित्रबाट 'सुप्तवत्' (सुतेको मानिस जस्तै) पूर्ण विश्राममा हुन्छ।

• उसले जान्दछ: आत्मा आकाश जस्तै असङ्ग छ। आकाशमा बादल आओस् कि आँधी, आकाशलाई रोक्न कुनै व्यायाम गर्नु पर्दैन।
• त्यसैले ज्ञानीले गर्नुपर्ने कुनै साधना वा कर्तव्य (कृत्यम्) देख्दैन। ऊ आफ्नै पद (आत्मस्वरूप) मा अटल रहन्छ।

३. साधकका लागि व्यावहारिक मार्गदर्शन

• ध्यानमा बस्दा विचारसँग लडाइँ नगर्नुहोस्; विचारलाई आउन र जान दिनुहोस्, केवल साक्षी बन्नुहोस्।
• एकाग्रताको हठले तनाव जन्माउँछ; साक्षीभावले विश्रान्ति ल्याउँछ।
• कुनै पनि कुरालाई 'बनाउने' प्रयास छाडेर जे छ, त्यसमै विश्राम लिनु नै परम योग हो।

मनन सूत्र:
"म विचार दबाउने हठयोगी होइन; म त त्यो शुद्ध आकाश हुँ जसमा विचारहरू आफैं उदाउँछन् र आफैं विलीन हुन्छन्।"