अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. प्रयास र निष्प्रयासको द्वन्द्वमा अज्ञानी

सांसारिक मानिस जब दुःखी हुन्छ:

• ऊ कर्म गर्छ, धन कमाउँछ, सम्बन्ध बनाउँछ— तर शान्ति पाउँदैन (प्रयत्नात्)।
• फेरि वाक्क भएर सबै छाडी जंगल जान्छ, निष्क्रिय बस्छ वा सुत्छ— तैपनि भित्र अशान्ति नै रहन्छ (अप्रयत्नात्)।

किन? किनकि उसका दुवै प्रयासमा कर्तापनको भ्रम छ। उसले आफूलाई 'अपूर्ण' ठानेको छ र केही गरेर वा नगरेर 'पूर्ण' हुन खोजिरहेको छ। जबसम्म जग नै गलत छ, तबसम्म महल कसरी बन्छ?

२. 'तत्त्वनिश्चयमात्रेण' — ज्ञानको जादु

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानीले न कर्म गर्छ, न कर्म त्याग्छ। ऊ त केवल 'तत्त्वनिश्चय' गर्दछ:

• "म त्यो अनन्त, अखण्ड, सच्चिदानन्द आत्मा हुँ जो कहिल्यै जन्मिएको छैन र कहिल्यै मर्दैन।"
• यो केवल बौद्धिक जानकारी होइन, आफ्नो वास्तविक अस्तित्वको प्रत्यक्ष अपरोक्षानुभूति हो।
• यो निश्चय हुनासाथ मनका सारा तिर्खाहरू एकै क्षणमा मेटिन्छन् र ऊ 'निर्वृतः' (परम शान्त र तृप्त) बन्छ।

जसरी हराएको सुनको औंठी आफ्नै औंलामा रहेको देख्नासाथ मानिसको खोजी र छटपटी तुरुन्तै सकिन्छ, त्यस्तै आत्मबोध हुनासाथ मुक्तिको सारा दौडधुप समाप्त हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा मनन

• केही 'गरेर' शान्ति खोज्ने बानी त्याग्नुहोस्; तपाईं आफैं शान्तिको मुहान हुनुहुन्छ।
• बाहिरी परिस्थितिलाई दोष दिनुको साटो आफ्नो मूल पहिचान (साक्षी स्वरूप) मा फर्किनुहोस्।
• सत्यको एक क्षणको अटल निश्चय नै वर्षौंको व्यर्थ तपस्याभन्दा श्रेष्ठ छ।

मनन सूत्र:
"शान्ति पाउनु पर्ने कुनै नयाँ वस्तु होइन; म नै शान्ति हुँ भन्ने सत्यको निश्चय हुनु नै मुक्ति हो।"