अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. आत्माका ६ दिव्य विशेषताहरू

अष्टावक्रले यस श्लोकमा आत्माको वास्तविक महिमा गाउनुभएको छ:

1. शुद्धम्: यसमा कुनै पाप वा पुण्यको दाग लाग्दैन; यो सधैं निष्कलंक छ।
2. बुद्धम्: यो अज्ञानमा परेको छैन; यो स्वयं प्रकाशवान् चैतन्य हो।
3. प्रियम्: संसारका सबै प्रेमहरू अस्थायी छन्, तर आफ्नो आत्मा नै सबैभन्दा परम प्रिय र आनन्दमय छ।
4. पूर्णम्: यसमा कुनै कमी छैन; यसलाई केही जोड्न वा घटाउन सकिँदैन।
5. निष्प्रपञ्चम्: पाँच तत्व र त्रिगुणको संसारिक प्रपञ्चले यसलाई छुन सक्दैन।
6. निरामयम्: यसलाई न जन्मको रोग छ, न बुढ्यौली, न मृत्यु।

२. अभ्यासमा अल्झिएको साधकको त्रासदी

अष्टावक्रको क्रान्तिकारी चोट यहाँ छ: 'तत्राभ्यासपरा जनाः न जानन्ति'।

• किन अभ्यास गर्नेहरूले आत्मा जान्दैनन्?
• किनकि 'अभ्यास' ले एउटा दूरी (distance) खडा गर्छ— 'म यहाँ छु, लक्ष्य त्यहाँ छ, म अभ्यास गरेर त्यहाँ पुग्छु।'
• तर आत्मा त तपाईं स्वयं हुनुहुन्छ! तपाईं आफू भएर नै बसिरहनुभएको छ। तपाईं आफैंतिर कसरी दौडिन सक्नुहुन्छ?
• जब मानिसले ध्यानको विधि, मन्त्रको गणना, वा शरीरको आसनलाई नै साध्य मान्छ, तब ऊ विधिमै अड्किन्छ र सत्यबाट विमुख हुन्छ।

३. साधकका लागि यथार्थ दृष्टि

• साधनालाई साधन मात्र मान्नुहोस्, साध्य होइन। साधनाको उद्देश्य तपाईंलाई बनाउनु होइन, अहंकारको भ्रम भत्काउनु हो।
• आफूलाई अशुद्ध वा अपूर्ण ठानेर शुद्ध बन्ने प्रयास नगर्नुहोस्; तपाईं पहिल्यै शुद्ध र पूर्ण हुनुहुन्छ भन्ने सत्यलाई स्वीकार गर्नुहोस्।
• नदी पार गर्न डुङ्गा चाहिन्छ, तर किनार पुगेपछि डुङ्गा बोकेर हिंड्नु मूर्खता हो।

मनन सूत्र:
"म कुनै अभ्यासबाट निर्माण हुने उत्पादन होइन; म त अनादिकालदेखि नै शुद्ध, बुद्ध र पूर्ण सच्चिदानन्द आत्मा हुँ।"