अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा। धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः॥ ३६॥
नेपाली भावार्थ
अज्ञानी मानिसले हठपूर्वक गरिने अभ्यास रूपी कर्महरूद्वारा कहिल्यै मोक्ष प्राप्त गर्न सक्दैन। तर धन्य भाग्यवान् पुरुष भने केवल आत्मतत्वको यथार्थ ज्ञान (विज्ञान) हुनासाथ तुरुन्तै सबै विकारहरूबाट मुक्त भएर अपरिवर्तनीय रूपमा स्थित रहन्छ।
“The deluded fool does not attain liberation through the action of repetitive spiritual practices; but the blessed sage, merely by direct knowledge of the Self, abides eternally liberated and changeless.”
मोक्ष कुनै कर्मको फल होइन, किनकि कर्मले बनाएको वस्तु कर्मकै नियमले नासिन्छ। मोक्ष त आफ्नो नित्यसिद्ध स्वरूपलाई जान्नु मात्र हो, जुन केवल विवेक र विज्ञानद्वारा तुरुन्तै अनुभव हुन्छ।
१. कर्म र ज्ञानको मूलभूत भिन्नता
वेदान्त दर्शनको यो आधारभूत नियम हो:
- कर्मसाध्य वस्तु अनित्य हुन्छ: यदि तपस्या, मन्त्र वा अभ्यास गरेर मोक्ष बनाउन सकिन्थ्यो भने, त्यो मोक्ष पनि एकदिन समाप्त हुनेथियो (जस्तै स्वर्गको भोग सकिएपछि फेरि मत्र्यलोकमा खस्नुपर्छ)।
- ज्ञानसाध्य वस्तु नित्य हुन्छ: अन्धकारलाई हटाउन लाठीले हिर्काउनु पर्दैन; केवल एउटा सानो बत्ती बाल्नु पर्छ। बत्ती बाल्नासाथ हजारौं वर्ष पुरानो अन्धकार एक सेकेन्डमै हराउँछ।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: अज्ञानी मानिस 'अभ्यासरूपिणा कर्मणा' अर्थात् ध्यान, जप र आसनको कसरत गरेर मुक्ति पाउन खोज्छ। तर ती सबै क्रियाहरू शरीर र मनको तहमा हुन्छन्, आत्मा त ती सबैभन्दा पर छ।
२. 'धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः'
- धन्यः: संसारमा ती विरला महापुरुषहरू मात्र धन्य हुन् जसलाई गुरुको कृपा र आफ्नै सूक्ष्म विवेकले यो कुरा स्पष्ट हुन्छ।
- विज्ञानमात्रेण: केवल यथार्थ बोध— 'म कर्ता होइन, म त साक्षी हुँ।' यो बोध हुनासाथ कुनै क्रिया बाँकी रहँदैन।
- अविक्रियः: ऊ निर्विकार रहन्छ। उसका शरीरमा श्वास चल्छ, आँखाले देख्छ, तर उसको आत्मामा न कुनै हलचल हुन्छ, न विकार।
३. साधकका लागि जीवनोपयोगी पाठ
- अभ्यासलाई ज्ञानको विकल्प नबनाउनुहोस्। अभ्यासले मनलाई शान्त बनाउन मद्दत गर्छ, तर मुक्ति केवल आत्मबोधबाट मात्र हुन्छ।
- 'मैले धेरै साधना गरें' भन्ने साधनाको अहंकारबाट मुक्त हुनुहोस्।
- आफ्नो स्वरूपलाई अहिले नै सिद्ध र पूर्ण अनुभव गर्नुहोस्; भविष्यमा केही बन्ने तृष्णा नै बन्धन हो।
मनन सूत्र:
"कर्मले मलाई बाँध्न पनि सक्दैन, मुक्त गर्न पनि सक्दैन; म त केवल सत्यलाई जान्ने बित्तिकै नित्यमुक्त अविकारी आत्मस्वरूप हुँ।"