अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. मुक्त पुरुषको चित्तका ६ लक्षणहरू

यस श्लोकमा सद्गुरु अष्टावक्रले जीवनमुक्त महापुरुषको आन्तरिक चेतनाको अत्यन्त सटिक र सूक्ष्म चित्र कोर्नुभएको छ:

1. नोद्विग्नम् (Free from Distress): जस्तोसुकै प्रतिकुल परिस्थिति, अपमान वा शारीरिक कष्ट आउँदा पनि उसको मन विचलित हुँदैन।
2. न च सन्तुष्टम् (Beyond Worldly Elation): प्रशंसा, सम्मान वा धन-सम्पत्ति पाउँदा ऊ उन्मत्त भएर नाच्दैन; ऊ आफ्नो सहज स्वरूपमा नै रहन्छ।
3. अकर्तृ (Non-agent): म कर्ता हुँ भन्ने भाव नभएकाले कर्मको कुनै बोझ उसको टाउकोमा हुँदैन।
4. स्पन्दवर्जितम् (Vibrationless/Still): मनमा राग, द्वेष, लोभ वा वासनाको कुनै कम्पन उठ्दैन।
5. निराशम् (Desireless): भविष्यप्रति कुनै अपेक्षा वा आशा नभएकाले ऊ कहिल्यै निराश पनि हुँदैन।
6. गतसन्देहम् (Doubt-free): 'म को हुँ?' भन्ने अन्तिम सत्य स्पष्ट भइसकेकाले उसको चित्त संशयरहित छ।

२. 'चित्तं मुक्तस्य राजते' — आत्मिक चमक

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यस्तो चित्त 'राजते' अर्थात् सुशोभित हुन्छ, चम्किन्छ।

• साधारण मानिसको मन फोहोर पानी जस्तै धमिलो र हलचलले भरिएको हुन्छ, जसमा आत्मिक सूर्यको प्रतिबिम्ब देखिँदैन।
• तर मुक्त पुरुषको चित्त यति स्वच्छ, निश्चल र पारदर्शी हुन्छ कि त्यहाँ साक्षात् परब्रह्मको ज्योति स्वतः प्रतिविम्बित हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा सन्तुलनको मन्त्र

• सुख आउँदा अति उत्साहित नहुनुहोस्, दुःख आउँदा छाती नपिट्नुहोस्; दुवै अवस्थालाई साक्षी भएर आउन र जान दिनुहोस्।
• अरूबाट अपेक्षा राख्न छाड्नुहोस्; निराशा केवल अपेक्षाको छाया हो।
• संशय आउनु अज्ञानको संकेत हो; आत्मचिन्तनद्वारा संशयका जराहरू काट्नुहोस् र शान्त रहनुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो भित्री आकाशमा न दुःखको तुवाँलो छ, न सुखको घामको अहंकार; म त केवल ती दुवैलाई प्रकाशित गर्ने अचल चेतना हुँ।"