अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. कर्तापनको रहस्य: कर्मको वास्तविक मुहान

अष्टावक्र यहाँ कर्म र अकर्मको परम रहस्योद्घाटन गर्नुहुन्छ। भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले जसलाई "कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः" भन्नुभएको थियो, त्यसैलाई अष्टावक्र अझ प्रत्यक्ष शैलीमा प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:

• अहंकारीको अकर्म पनि कर्म हो: यदि कसैले गुफामा बसेर शरीरलाई ढुङ्गा जस्तै निश्चल बनाएको छ, तर मनभित्र 'म ठूलो तपस्वी हुँ, म ध्यान गरिरहेको छु' भन्ने अहंकार छ भने— उसको त्यो निष्क्रियता पनि भयङ्कर कर्म-बन्धन हो।
• ज्ञानीको कर्म पनि अकर्म हो: यदि आत्मज्ञानीले युद्ध लड्यो, राज्य चलायो वा व्यापार गर्‍यो, तर भित्र 'म गर्ता होइन, प्रकृतिले आफ्ना गुणहरूमा खेलिरहेकी छ' भन्ने साक्षी भाव छ भने— उसले गरेको कुनै पनि कर्मले उसलाई बन्धनमा पार्दैन।

२. 'निरहङ्कारधीरेण न किञ्चिदकृतं कृतम्'

यस अर्धश्लोकका दुईवटा गहन आयाम छन्:

1. न किञ्चित् कृतम् (Nothing is Done): बाहिरी दृष्टिले उसले हजारौं परोपकार वा सांसारिक काम गरे तापनि उसको अन्तस्करणमा कुनै वासना वा छाप नबस्ने हुनाले तात्त्विक रूपमा उसले केही गरेकै छैन।
2. न अकृतम् (Nothing is Left Undone): आत्मज्ञान प्राप्त गरेपछि मानव जीवनको परम लक्ष्य प्राप्त भइसकेको हुनाले उसको कुनै पनि काम 'अधुरो' वा 'बाँकी' रहँदैन। ऊ पूर्ण तृप्त छ।

३. दैनिक जीवनमा अकर्ता भावको अभ्यास

• दिनभर काम गर्दा 'म गरिरहेको छु' भन्ने तनावलाई छाडेर 'ईश्वरीय शक्ति वा प्रकृतिद्वारा यो काम भइरहेको छ र म यसको साक्षी मात्र हुँ' भन्ने भाव राख्नुहोस्।
• सफलतामा घमण्ड नगर्नुहोस्, असफलतामा ग्लानि नगर्नुहोस्; दुवै घटनामा आफूलाई निर्लेप साक्षी जान्नुहोस्।
• अहंकारबिना गरिएको कार्य अत्यन्त सहज, प्राकृतिक र तनावमुक्त हुन्छ।

मनन सूत्र:
"हातगोडा चले पनि म आत्मा अचल छु; प्रकृतिले काम गर्छ, म त केवल त्यो प्रकाश हुँ जसमा कार्य भइरहेको देखिन्छ।"