अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. मुमुक्षु र बद्धभन्दा पर: महाशयको स्वरूप

साधारण मानिस आफूलाई 'बद्ध' (संसारको बन्धनमा परेको) ठान्दछ, र साधक आफूलाई 'मुमुक्षु' (बन्धनबाट मुक्त हुन छटपटाउने) ठान्दछ। तर अष्टावक्रका अनुसार यी दुवै अवस्था अझै अज्ञानको दायरामा छन्, किनकि दुवैले बन्धनलाई सत्य मानेका छन्।

जो ज्ञानी पुरुष (महाशयः) छ:

• उसलाई समाधिको तृष्णा छैन (असमाधेः), किनकि उसको स्वरूप नै अखण्ड शान्ति हो।
• उसको मनमा कुनै विक्षेप वा चञ्चलता छैन (अविक्षेपात्), किनकि उसले दृश्यलाई सत्य मान्दैन।
• त्यसैले ऊ न मोक्ष खोज्ने मुमुक्षु हो, न त संसारी बद्ध नै!

२. 'निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते' को गहिराइ

यो श्लोक अद्वैत वेदान्तको परम शिखर हो:

• ज्ञानीले जगतलाई देख्दा पनि त्यसलाई वास्तविक ठोस वस्तु मान्दैन; उसलाई थाहा छ कि यो पानीमा उठेको तरङ्ग वा सपना जस्तै मनको कल्पना मात्र हो।
• जब कल्पनालाई कल्पना भनेर चिनिन्छ, तब त्यसले दुःख दिन सक्दैन।
• त्यसपछि के बाँकी रहन्छ? केवल 'ब्रह्मैवास्ते'— त्यो ज्ञानी स्वयं परब्रह्मको रूपमा शान्त र अचल भएर रहिरहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक दृष्टि

• ध्यानमा बस्दा 'म समाधि लगाउँछु' भन्ने सूक्ष्म अहंकारलाई पनि त्याग्नुहोस्।
• मनका सोचहरूलाई बन्धन नसम्झनुहोस्; ती आकाशमा उड्ने बादल मात्र हुन्।
• जब तपाईं आफूलाई पहिल्यैबाट मुक्त, शुद्ध र अद्वैत देख्नुहुन्छ, तब मोक्षको खोजी आफैं समाप्त हुन्छ र परब्रह्मको सहज विश्राम प्रारम्भ हुन्छ।

मनन सूत्र:
"न म बन्धक हुँ, न म मुमुक्षु; म त त्यो अनन्त आकाश हुँ जसमा बन्धन र मोक्ष दुवै केवल छाया हुन्।"