अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. विचारको अन्तिम थकान र परम विश्रान्ति (Exhaustion of Conceptualization)

मानव मनको स्वभाव नै निरन्तर चिन्तन, तर्क र विकल्प खडा गर्नु हो। साधारण मानिस मात्र होइन, जिज्ञासु साधक पनि विभिन्न शास्त्र, मत-मतान्तर र सिद्धान्तहरूको घनघोर जंगलमा रुमल्लिँदा अन्ततः मानसिक रूपले लखतरान हुन्छ।

यस श्लोकमा अष्टावक्र 'नानाविचारसुश्रान्तः' शब्द प्रयोग गर्नुहुन्छ— जसको अर्थ हो: विभिन्न विचारहरूको व्यर्थता देखेर मन पूर्णतः थाक्नु।

• जब मानिसले बुझ्छ कि कुनै पनि विचारले आत्मतत्वलाई समात्न सक्दैन,
• जब तर्कले सत्यको ढोका खोल्न नसकेर आफ्नै सीमा स्वीकार गर्दछ,
• तब सबै चिन्तनहरू स्वतः शिथिल भएर खस्छन्।

विचारको यो खसाइ नै ज्ञानको प्रारम्भ हो। यसैलाई 'विश्रान्तिमागतः' भनिएको छ— आफ्नै शुद्ध स्वरूपमा फर्केर सुस्ताउनु।

२. 'न कल्पते न जानाति न शृणोति न पश्यति' को रहस्य

यसको अर्थ ज्ञानी अन्धो वा बहिरो हुन्छ भन्ने कदापि होइन। यसको गहिरो तात्त्विक अर्थ छ:

1. न कल्पते (No Conceptualization): मनमा अब भूत र भविष्यको कुनै मिथ्या कल्पनाको लहर उठ्दैन।
2. न जानाति (No Dualistic Knowing): ज्ञाता र ज्ञेयको विभाजन मेटिएकाले ऊ आफूभन्दा भिन्न केही जान्ने प्रयास गर्दैन; ऊ स्वयं ज्ञानस्वरूप हुन्छ।
3. न शृणोति (No Attachment to Sound): कानले शब्द सुने पनि मनमा त्यसको कुनै प्रतिक्रिया वा राग-द्वेष उत्पन्न हुँदैन।
4. न पश्यति (No Illusion of Sights): आँखाले दृश्य देखे पनि ऊ त्यसलाई सत्य वस्तु नमानेर आत्मचैतन्यको आभास मात्र देख्छ।

३. जीवनमा यसको प्रयोग (Entering the Great Silence)

• दिनको केही समय विचारहरूको पछि दौडन बन्द गर्नुहोस् र आफ्नो भित्री थकानलाई साक्षी भावले अनुभव गर्नुहोस्।
• विचारलाई जबर्जस्ती दबाउनु पर्दैन; त्यसको व्यर्थतालाई बुझेपछि मन स्वतः शान्त भएर विश्राममा पुग्छ।
• जब तपाईं भित्रबाट मौन हुनुहुन्छ, तब बाहिर संसार चल्दा पनि तपाईं परम विश्रान्तिमा अडिग रहनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"तर्क र विचारको थकानपछि आउने विश्रान्ति नै मेरो वास्तविक गृह हो; म विचार होइन, विचारलाई जन्माउने र मेटाउने अनन्त आकाश हुँ।"