अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः। जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते॥ २६ ॥
नेपाली भावार्थ
त्यो जीवनमुक्त पुरुष स्वयं मूर्ख वा अज्ञानी नभए तापनि बाहिरबाट केही नजान्ने सामान्य मानिस झैं (अतद्वादी) व्यवहार गर्दछ; सदा आन्तरिक रूपले सुखी र दिव्य आत्मसम्पत्तिले समृद्ध (श्रीमान्) भएको त्यो ज्ञानी संसारको बीचमा सामान्य रूपले बाँचिरहँदा पनि परम शोभायमान भएर चम्किन्छ।
“Acting as though he knows nothing, though he is by no means a fool, the liberated sage—happy and endowed with true spiritual splendour (shriman)—shines with grace even while moving about in the world.”
अल्पज्ञानी मानिस आफूलाई धेरै जान्ने देखाउन खोज्छ; तर साँचो ब्रह्मज्ञानी आफूलाई पूर्ण साधारण बनाएर राख्छ। ऊ संसारको बीचमा एउटा साधारण बालक जस्तै बाँच्दछ, तर उसको भित्री शान्ति सूर्य जस्तै चम्किरहन्छ।
१. 'अतद्वादी' — ज्ञानीको पाण्डित्यशून्यता
संस्कृतमा 'अतद्वादी' को अर्थ हुन्छ—जो कुनै सिद्धान्तको वकालत गर्दैन, जो आफूलाई 'म ज्ञानी हुँ' भनेर देखाउँदैन।
- आजभोलि मानिसहरू अलिकति शास्त्र पढ्नासाथ आफूलाई 'पण्डित', 'आचार्य' वा 'दार्शनिक' भनाउन रुचाउँछन्।
- तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: साँचो जीवनमुक्त त्यस्तो ढोङ गर्दैन।
ऊ मूर्ख होइन (न भवेदपि बालिशः)—ऊ त त्रिकालदर्शी तत्त्वज्ञानी हो! तर बाहिरबाट ऊ यति सरल र अनाम भएर बस्छ कि उसलाई हेरेर कसैले पनि शङ्का गर्न सक्दैन कि ऊ कत्रो महान् पुरुष हो।
२. 'श्रीमान्' — साँचो सम्पत्ति के हो?
संसारले बैंक ब्यालेन्स भएको मानिसलाई 'श्रीमान्' भन्छ।
तर त्यो सम्पत्ति त मृत्युले खोसिदिन्छ।
वास्तविक 'श्रीमान्' त्यो हो जसको भण्डारमा आत्म-शान्ति को अक्षय धन छ। उसलाई कसैले लुट्न सक्दैन, कसैले घटाउन सक्दैन।
३. संसारको बीचमा शोभायमान: 'संसरन्नपि शोभते'
ज्ञानी पुरुष संसारबाट भाग्दैन:
- ऊ परिवारमा हुन्छ, बजारमा हुन्छ, समाजमा हुन्छ।
- तर जसरी कमलको फूल हिलोको बीचमा फुलेर पनि हिलोबाट अछूतो रहन्छ र सुन्दर देखिन्छ, त्यस्तै जीवनमुक्त संसारको बीचमै बसेर पनि एउटा दिव्य सौन्दर्य र ग्रेस (Grace) का साथ शोभायमान हुन्छ।
मनन सूत्र:
"ज्ञानी भएर पनि साधारण देखिनु नै सर्वोच्च सिद्धिको लक्षण हो; जब ज्ञानको घमण्ड पग्लिन्छ, तब जीवन आफैं दिव्य सौन्दर्य बन्दछ।"