अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा। इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न॥ २५ ॥
नेपाली भावार्थ
'यो सम्पूर्ण कर्म शरीर र इन्द्रियहरूद्वारा गरिएको हो, म विशुद्ध आत्मस्वरूपद्वारा गरिएको होइन'—यस्तो सत्य बोधमा सदा स्थित रहने महापुरुषले बाहिरबाट कर्म गरिरहेको देखिए तापनि वास्तविक रूपमा उसले केही पनि गरिरहेको हुँदैन।
“'This action was performed by the body, not by me who am of purely spotless nature'—he who abides in this constant realization, even while performing deeds, does not act at all.”
कर्म शरीर, मन र इन्द्रियको धर्म हो; आत्मा केवल प्रकाशक साक्षी हो। जसले शरीरको कर्मलाई आफ्नो कर्म मान्दैन, उसलाई कुनै पनि कर्मको पाप वा पुण्यले कहिल्यै छुन सक्दैन।
१. कर्तृत्वको विसर्जन: 'न मया शुद्धरूपिणा'
मानिस कर्मको बन्धनमा किन पर्छ?
किनभने ऊ भन्छ:
- "मैले यो काम गरें!"
- "यो मेरो सफलता हो, यो मेरो असफलता हो।"
तर अष्टावक्र यहाँ सत्यको शल्यक्रिया गर्नुहुन्छ:
- खाना मुखले खायो, पचायो पेटले।
- हिँड्यो गोडाले, हेर्यो आँखाले।
- सोच्यो दिमागले।
यी सबै शरीर र प्रकृतिका यन्त्र हुन्!
तिमी त केवल यी सबै यन्त्रहरूको पछाडि बसेर हेरिरहेको विशुद्ध प्रकाशक साक्षी (शुद्धरूपिणा) हौ।
जब तिमीले बुझ्छौ कि "मैले होइन, शरीरले गर्यो", तब कर्मको पूरै बन्धन तत्क्षण चुँडिन्छ।
२. 'कुर्वन्नपि करोति न' — कर्मको आन्तरिक मुक्ति
यो श्लोकले मानिसलाई अल्छी बन्न सिकाउँदैन।
- शरीरले जे गर्नुपर्छ, त्यो गर्छ।
- डाक्टरले बिरामीको उपचार गर्छ, किसानले खेत जोत्छ, सिपाहीले देशको रक्षा गर्छ।
तर भित्रबाट उसलाई स्पष्ट थाहा छ कि आत्मा सदा अचल र अकर्ता छ।
त्यसैले कर्मको कुनै भार उसको हृदयमा बस्दैन।
३. पाप र पुण्यभन्दा पर
जसले आफूलाई कर्ता मान्दैन, उसलाई न त पाप लाग्छ, न पुण्यको घमण्ड हुन्छ।
ऊ पानीमा हिँड्ने माछा जस्तै संसाररूपी जलमा पूर्ण स्वतन्त्र भएर बाँच्छ।
मनन सूत्र:
"काम शरीर र इन्द्रियले गर्छ, आत्मा सदा अकर्ता साक्षी छ; जब 'मैले गरें' भन्ने भ्रम टुट्छ, तब कर्म नै मुक्ति बन्दछ।"