अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया। प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता॥ २४ ॥
नेपाली भावार्थ
जसको चित्त स्वभावैले विचारशून्य र अहङ्कारविहीन छ, जो संयोगवश अगाडि आइपरेका कर्महरूलाई साधारण मानिस झैं सहज रूपमा गरिरहेको देखिन्छ—त्यस धीर ज्ञानी पुरुषका लागि न त कसैले गरेको मान-सम्मानको कुनै हर्ष हुन्छ, न कसैले गरेको अपमानको कुनै पीडा नै।
“For the steadfast sage whose mind is naturally empty of concepts, acting spontaneously as things present themselves just like an ordinary person, there is neither honor nor dishonor.”
मान र अपमान अहङ्कारका दुई मुख हुन्। जसको भित्र अहङ्कार नै छैन, उसलाई कसले आदर गर्ने र कसले अपमान गर्ने? ऊ ढुङ्गा झैं जड होइन, ऊ त बालक झैं सरल र सम्मान-अपमानभन्दा पर छ।
१. 'प्राकृतस्येव' — ज्ञानीको साधारणपन
संसारमा तथाकथित 'गुरु' वा 'महात्मा' हरू विशेष देखिन चाहन्छन्:
- उनीहरू विशेष लुगा लगाउँछन्, विशेष माला लगाउँछन् र आफ्ना अगाडि मानिसहरूले झुकेर ढोगून् भन्ने चाहन्छन्।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: साँचो ज्ञानी 'प्राकृतस्येव' (एउटा नितान्त साधारण, सरल मानिस जस्तै) बाँच्दछ! - उसलाई कुनै विशेष आसन चाहिन्छ भन्ने छैन।
- ऊ भीडमा हिँड्दा उसलाई कसैले चिन्न पनि सक्दैन कि ऊ कत्रो महान् आत्मज्ञानी हो!
किनभने उसलाई मानिसहरूको ध्यान खिच्ने कुनै रोग छैन।
२. 'न मानो नावमानता' — मान र अपमानको अन्त्य
मानिस किन दुःखी हुन्छ?
- "त्यसले मलाई नमस्कार गरेन।"
- "त्यसले मेरो सम्मान गरेन, मेरो अपमान गर्यो।"
तर अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ:
अपमान कसको हुन्छ?
नामको, रूपको, जातको वा शरीरको!
तर तिमी न नाम हौ, न रूप हौ, न शरीर हौ; तिमी त अनन्त चैतन्य हौ। के कुनै मानिसले आकाशलाई गाली गरेर आकाशको अपमान गर्न सक्छ? आकाश हाँसिरहन्छ!
त्यस्तै, ज्ञानीलाई कसैले फूल चढाओस् वा कसैले पत्थर हानोस्, उसको आत्मस्वरूपमा कुनै फरक पर्दैन।
३. 'यदृच्छया' — सहज जीवन
ज्ञानीले आफ्ना लागि कुनै तालिका बनाउँदैन। संयोगले जे आइपर्छ, उसले गर्छ।
यही सहजता नै जीवनको साँचो कला हो।
मनन सूत्र:
"आकाशको न सम्मान हुन्छ न अपमान; जसको अहंकार मेटियो, उसको अगाडि प्रशंसा र निन्दा दुवै हावाका झोँका मात्र हुन्।"