अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
स्वाराज्ये भैक्ष्यवृत्तौ च लाभालाभे जने वने। निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः॥ ११ ॥
नेपाली भावार्थ
जसको स्वभाव नै संकल्प-विकल्पबाट सर्वथा रहित भइसकेको छ, त्यस्तो निर्विकल्प योगीका लागि आफ्नो विशाल राज्य चलाउनु वा भिक्षा मागेर गुजारा गर्नुमा, लाभ वा हानि हुनुमा, तथा मानिसहरूको भीडमा बस्नु वा एकान्त जङ्गलमा बस्नुमा कुनै पनि भेद वा भिन्नता हुँदैन।
“For the yogi whose very nature has become free from all conceptual dualities (nirvikalpa), there is no distinction whatsoever between ruling a kingdom and begging for alms, between gain and loss, or between being in a crowded city and being in a solitary forest.”
संसारले राजा र भिखारीमा आकाश-जमिनको भेद देख्छ। तर आत्मज्ञानीका लागि महल पनि माटो हो र सडक पनि माटो हो; भीड पनि परमात्मा हो र जङ्गल पनि परमात्मा हो। बाहिरी परिस्थिति जस्तोसुकै होस्, उसको भित्री शान्ति सधैं अटल रहन्छ।
१. राजा र भिखारीमा समदृष्टि
यो श्लोक राजा जनकलाई प्रत्यक्ष सम्बोधन गरेर भनिएको जस्तै लाग्छ:
- जनक मिथिलाका चक्रवर्ती राजा थिए (स्वाराज्ये)।
- तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: जनक! यदि तिमीलाई राज्य चलाउनु पर्यो भने पनि तिमी त्यसमा लिप्त हुनु पर्दैन, र यदि भोलि कुनै कारणले तिमीले हातमा कचौरा लिएर भिक्षा माग्नुपर्यो (भैक्ष्यवृत्तौ) भने पनि तिम्रो आत्मस्वरूपमा कुनै कमी आउने छैन!
किनभने राजा वा भिखारी हुनु केवल शरीर र सामाजिक भूमिकाको खेल मात्र हो। आत्मा न त राजा बनेर धनी हुन्छ, न त भिखारी बनेर गरिब हुन्छ!
२. तीन महान् द्वन्द्वहरू
अष्टावक्र यहाँ तीन जोडी विरोधी परिस्थितिहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ:
- राज्य र भिक्षा: सर्वोच्च ऐश्वर्य र चरम गरिबी।
- लाभ र हानि: व्यापार वा जीवनमा नाफा हुनु र घाटा हुनु।
- जन र वन: हजारौं मानिसको भीडभाडमा हुनु र घोर एकान्त जङ्गलमा बस्नु।
साधारण मानिस राज्य, लाभ र अनुकूल भीड चाहन्छ; तर हानि र गरिबीबाट भाग्छ।
तर निर्विकल्प योगीका लागि यी केवल बाहिरी मौसम जस्तै हुन्—घाम लागे पनि ठीक छ, पानी परे पनि ठीक छ!
३. 'निर्विकल्पस्वभावस्य'
जसको स्वभाव नै 'निर्विकल्प' भइसक्यो—अर्थात् जसको मनले कुनै तुलना गर्दैन।
ऊ जहाँ छ, जस्तो अवस्थामा छ, त्यसमै पूर्ण तृप्त छ।
मनन सूत्र:
"सिंहासनमा बसे पनि साक्षी, धुलोमा बसे पनि साक्षी; जब भित्र समता छाउँछ, तब महल र जङ्गल दुवै वैकुण्ठ बन्दछन्।"