अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकता। इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः॥ १२ ॥
नेपाली भावार्थ
'मैले यो काम गरिसकें' र 'मैले यो काम गर्न अझै बाँकी छ' जस्ता गर्नुपर्ने र नगर्नुपर्ने सबै मानसिक द्वन्द्वहरूबाट पूर्णतया मुक्त भइसकेको योगीका लागि कहाँ धर्म, कहाँ अर्थ, कहाँ काम र कहाँ नै विवेकको कुनै आवश्यकता बाँकी रहन्छ र?
“For the yogi who is utterly freed from the dualities of 'this has been accomplished' and 'this is yet to be done', where is virtue (dharma), where is sensory desire (kama), where is wealth (artha), and where is intellectual discrimination (viveka)?”
जहाँसम्म कर्तव्य र अकर्तव्यको मानसिक हिसाब-किताब छ, त्यहाँसम्म मानिस धर्म र अधर्मको नियममा बाँधिन्छ। तर जब मन यी द्वन्द्वहरूबाट माथि उठेर आत्मामै विलीन हुन्छ, तब नियम र अनुशासनका सबै पर्खालहरू स्वतः समाप्त हुन्छन्।
१. 'क्व' (कहाँ?) को क्रान्तिकारी गर्जना
यस श्लोकमा अष्टावक्रले चारपटक 'क्व' (कहाँ?) शब्दको प्रयोग गर्नुभएको छ:
- क्व धर्मः (कहाँ धर्म?)
- क्व कामः (कहाँ काम?)
- क्व अर्थः (कहाँ अर्थ?)
- क्व विवेकता (कहाँ विवेक?)
साधारण दृष्टिले हेर्दा यो अराजक लाग्न सक्छ। तर अष्टावक्र यहाँ असामाजिक हुन सिकाउनुहुन्न; उहाँ चेतनाको त्यो सर्वोच्च स्तरको कुरा गर्दै हुनुहुन्छ जहाँ आत्माबाहेक कुनै दोस्रो वस्तु नै बाँकी रहँदैन।
- जो बिरामी छ, उसलाई औषधिको नियम चाहिन्छ। तर जो पूर्ण निरोगी भइसक्यो, उसलाई औषधिको के काम?
- धर्म, अर्थ, काम र विवेक—यी सबै मनलाई नियन्त्रण गर्ने औजार हुन्। जब मन नै आत्मामा लीन भइसक्यो, तब यी औजारहरूको के काम?
२. 'इदं कृतमिदं नेति' — अन्तिम द्वन्द्व
मानिसलाई सबैभन्दा बढी केले सताउँछ?
"मैले यो गरें, तर त्यो गर्न पाइनँ!"
- यो पश्चात्ताप र अधुरोपनको भावले मानिसलाई बाँधेर राख्छ।
- तर ज्ञानीले बुझ्छ कि सबै काम प्रकृतिका गुणहरूले आफैं गरिरहेका छन्; आत्माले कहिल्यै केही गरेकै छैन र गर्न बाँकी पनि केही छैन।
जब यो अकर्ता भाव जाग्दछ, तब मानिस सम्पूर्ण मानसिक द्वन्द्वबाट मुक्त हुन्छ।
३. विवेकको पनि पार
सुरुवातमा साधकलाई 'विवेक' (सत्य र असत्य छुट्याउने बुद्धि) चाहिन्छ।
तर जब केवल सत्य (आत्मा) मात्र बाँकी रहन्छ र असत्य हराउँछ, तब छुट्याउने के? त्यसैले त्यहाँ विवेक पनि विश्राम लिन्छ।
मनन सूत्र:
"न धर्मको अहङ्कार छ, न पापको डर; जब गर्नुपर्ने केही बाँकी रहँदैन, तब आत्मा पूर्ण स्वतन्त्र बन्दछ।"