अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'जीवन्मुक्ति' — जिउँदै मुक्ति पाउनु

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा ठूलो योगदान 'जीवन्मुक्ति' (Living Liberation) को घोषणा हो।
धेरै धर्महरूले भन्छन्: "तिमीले अहिले धेरै कष्ट भोग, राम्रो काम गर, मरेपछि स्वर्ग वा वैकुण्ठमा मुक्ति मिल्नेछ।"
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: त्यो झुठो आश्वासन हो!
जो जिउँदै मुक्त हुन सक्दैन, ऊ मरेपछि कसरी मुक्त होला?

• मुक्ति भनेको स्थान परिवर्तन होइन, चेतनाको रूपान्तरण हो।
• जब शरीर यही संसारमा छ, तर भित्रबाट अहङ्कार मरिसक्यो—त्यही साँचो जीवनमुक्ति हो।

२. 'कृत्यं किमपि नैवास्ति' — कुनै काम बाँकी छैन

संसारी मानिस सधैं केही न केही पाउनका लागि काम गर्छ:

• "म यो काम गर्छु ताकि मलाई धन मिलोस्, प्रतिष्ठा मिलोस् वा पुण्य मिलोस्।"
  तर जीवनमुक्त योगीका लागि 'कृत्यम्' (गर्नैपर्ने कुनै काम) छैन।
  किनभने ऊ पहिल्यै पूर्ण छ! उसलाई केही थप्नु छैन र केही घटाउनु छैन।
  यदि उसको शरीरले काम गरिरहेको छ भने पनि त्यो केवल हावा चले जस्तो वा खोला बगे जस्तो पूर्ण प्राकृतिक खेल मात्र हो।

३. 'न काऽपि हृदि रञ्जना' — रङ्गरहित हृदय

संस्कृतमा 'रञ्जना' भनेको रङ्गिनु (Stained/Colored) हो।

• सेतो कपडालाई रातो रङमा चोपे रातो हुन्छ, कालोमा चोपे कालो हुन्छ।
• अज्ञानीको हृदय संसारका मानिस र परिस्थिति अनुसार रङ्गिन्छ—प्रशंसा पाए फुल्छ, अपमान पाए जल्छ।
  तर जीवनमुक्तको हृदय स्फटिकको हिरा जस्तै हो। अगाडि जे आए पनि प्रतिविम्बित गर्छ, तर भित्र कुनै रङ टाँसिँदैन।

मनन सूत्र:
"न कुनै कामको भारी छ, न हृदयमा कुनै दाग छ; खोला बगे झैं सहज जिउनु नै जीवनमुक्तिको सौन्दर्य हो।"