अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद्ध्यानं क्व मुक्तता। सर्वसंकल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः॥ १४ ॥
नेपाली भावार्थ
मनका सम्पूर्ण संकल्प-विकल्पहरूको सीमाभन्दा पर पुगेर आफ्नै नित्य आत्मस्वरूपमा पूर्ण विश्राम पाइसकेको त्यस महात्माका लागि कहाँ मोह, कहाँ संसार, कहाँ ध्यान र कहाँ नै मुक्तिको कुनै आवश्यकता बाँकी रहन्छ र?
“For that great-souled sage who is resting peacefully beyond the boundary of all mental constructs (sarva-sankalpa), where is delusion, where is the world, where is meditation, and where indeed is liberation?”
जबसम्म मनमा संकल्प छ, तबसम्म संसार, ध्यान र मुक्तिको खोजी हुन्छ। तर जब मन नै सबै विचारहरूको सीमा नाघेर आत्मामा शान्त हुन्छ, तब न कुनै अज्ञान बाँकी रहन्छ, न कुनै मुक्तिको खाँचो नै।
१. 'सर्वसंकल्पसीमा' को पार
संस्कृतमा 'संकल्प' को अर्थ हुन्छ—मनभित्र उठ्ने इच्छा, योजना वा विचार।
- "म यो गर्छु, म त्यो बन्छु, म ध्यान गर्छु, म मुक्त हुन्छु।"
यी सबै संकल्प हुन्।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: महात्मा त्यो हो जो संकल्पहरूको 'सीमा' (Boundary) भन्दा पर पुगेर विश्राम गर्दछ!
जब विचारको अन्तिम सीमा सकिन्छ, तब जे खुल्छ—त्यो नै शुद्ध आत्मा हो।
२. चार मिथ्याहरूको विसर्जन
यस श्लोकमा अष्टावक्रले चार कुराहरूको शून्यता देखाउनुभएको छ:
- क्व मोहः (कहाँ मोह?): जब सत्य प्रत्यक्ष भयो, तब अज्ञान कहाँ रहन्छ? उज्यालोमा अन्धकार खोजेर पाइँदैन।
- क्व विश्वम् (कहाँ संसार?): जब पूरै सृष्टि चेतनाको तरंग देखियो, तब ठोस संसार कहाँ रहन्छ?
- क्व तद्ध्यानम् (कहाँ ध्यान?): ध्यान त मनलाई शान्त पार्न गरिएको थियो; जब मन नै विलीन भइसक्यो, तब ध्यान कसले गर्ने?
- क्व मुक्तता (कहाँ मुक्ति?): मुक्ति बन्धनमा परेकाका लागि चाहिन्छ; जो कहिल्यै बाँधिएकै थिएन, उसलाई मुक्तिको के खाँचो?
३. 'विश्रान्तस्य महात्मनः' — अन्तिम विश्राम
संसार एउटा लामो र थकाइलाग्दो यात्रा हो।
मानिसहरू जीवनभर दौडिएका छन्। तर महात्मा त्यो हो जसले अन्ततः आफ्नो घर (आत्मा) भेट्टायो र सधैंका लागि विश्राम लियो।
अब उसको यात्रा सकियो। ऊ परम तृप्त छ।
मनन सूत्र:
"न मोह छ न संसार, न ध्यान छ न मुक्ति; जब संकल्पको अन्त्य हुन्छ, तब आत्माको अनन्त विश्राम खुल्छ।"