अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'नेति-नेति' को निषेध कसका लागि?

वेदान्तमा 'नेति-नेति' (यो ब्रह्म होइन, त्यो ब्रह्म होइन) गरेर संसारलाई अस्वीकार गर्ने विधि छ।
तर अष्टावक्र एउटा गहिरो रहस्य खोल्नुहुन्छ:

• संसारलाई 'छैन' भनेर अस्वीकार कसले गर्नुपर्छ?
• जसले पहिले संसारलाई सत्य मानेर देखेको थियो!
  यदि तिमीलाई डोरीमा सर्प देखियो भने तिमी भन्छौ—"होइन होइन, त्यहाँ सर्प छैन, डोरी हो।" तिमीलाई सम्झाउनु पर्छ किनकि तिमी डराएका छौ।

तर जसको आँखामा पहिलेदेखि नै केवल डोरी मात्र छ, उसलाई 'सर्प छैन' भनिरहनु पर्छ र? अहँ!

२. 'पश्यन्नपि न पश्यति' — हेर्दै पनि नहेर्नु

यो श्लोकको सबैभन्दा गहिरो सूत्र हो: 'पश्यन्नपि न पश्यति' (हेर्दै पनि नहेर्नु)।
यसको अर्थ के हो?

• के ज्ञानी पुरुष अन्धो हुन्छ? अहँ, उसका आँखा पूर्ण स्वस्थ हुन्छन्।
• ऊ गाडी देख्छ, घर देख्छ, मानिस देख्छ।
  तर उसले तिनलाई 'संसार' वा 'बन्धन' को रूपमा देख्दैन!
  जसरी सुनको गहना हेर्दा सुनारको आँखाले चुरा, औंठी वा सिक्री देख्दैन—उसको आँखाले केवल 'सुन' मात्र देख्छ; त्यस्तै ज्ञानीले संसारका रूप र नामहरू देख्दा पनि ती सबैमा केवल एउटै परब्रह्म आत्मा मात्र देख्दछ।

३. वासनाशून्यता नै अन्तिम दृष्टि

जबसम्म मनमा वासना (Desire) छ, तबसम्म आँखाले 'भोग्ने वस्तु' देख्छ।
जब मनबाट वासना हट्छ, तब वस्तु हराउँछ र केवल भगवान् बाँकी रहन्छ। त्यसैले ज्ञानीका लागि न त संसारलाई स्वीकार्नु छ, न त अस्वीकार गर्नु नै।

मनन सूत्र:
"आँखाले देख्छ तर मनमा संसार छैन, रूपहरू देखिन्छन् तर भित्र केवल परमात्मा छ; हेर्दै पनि नहेर्नु नै सर्वोच्च आत्मदृष्टि हो।"