अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'अहं ब्रह्मास्मि' को सूक्ष्म द्वैत

अद्वैत वेदान्तमा 'अहं ब्रह्मास्मि' (म ब्रह्म हुँ) लाई महान् महावाक्य मानिन्छ।
तर अष्टावक्र यहाँ त्योभन्दा पनि माथिल्लो शिखरमा पुगेर सोध्नुहुन्छ:

"येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत्..."

• "म ब्रह्म हुँ" कसले भन्छ?
• जसले आफूलाई पहिले सानो जीव ठानेको थियो, र अब ऊ ब्रह्म बन्ने वा ब्रह्म सम्झने प्रयास गरिरहेको छ!
  त्यहाँ अझै दुईवटा कुरा छन्: एउटा 'म' र अर्को 'ब्रह्म'।
  तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: साँचो अद्वैत त्यो हो जहाँ ब्रह्म सम्झने 'म' नै मेटिइसकेको हुन्छ।

२. 'द्वितीयं यो न पश्यति' — दोस्रो कोही छैन

जब तिमी ऐना अगाडि उभिन्छौ, के तिमीले मुखले भनिरहनु पर्छ—"यो मै हुँ, यो मै हुँ"?
यदि कसैले दिनभरि "म मान्छे हुँ, म मान्छे हुँ" भन्दै हिँड्यो भने संसारले उसलाई पागल भन्छ, किनकि मान्छे भएको कुरामा कुनै शङ्का नै छैन!
त्यस्तै, जो साँचो आत्मज्ञानी हो, उसले आफूबाहेक 'द्वितीयम्' (कुनै दोस्रो वस्तु) देख्दैन।
जब दोस्रो कोही छैन, तब कसलाई के प्रमाणित गर्नु?

३. 'निश्चिन्तः' — चिन्ता र चिन्तन दुवैको अन्त्य

साधारण मानिस 'चिन्ता' (Worry) मा फस्छ।
साधक 'चिन्तन' (Contemplation) मा फस्छ।
तर ज्ञानी 'निश्चिन्त' हुन्छ। उसलाई न त संसारको चिन्ता छ, न त परमात्माको चिन्तनको भारी नै। ऊ केवल शान्त छ।

मनन सूत्र:
"न सम्झनु छ न बिर्सनु छ, जहाँ दोस्रो कोही छैन त्यहाँ केवल मौन छ; 'म ब्रह्म हुँ' भन्नु पनि छुट्नु नै साँचो अद्वैत हो।"