अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ। उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम्॥ १७ ॥
नेपाली भावार्थ
जसले आफ्नो मनभित्र अशान्ति वा भड्काव (विक्षेप) देख्दछ, उसले मनलाई नियन्त्रण गर्ने वा दबाउने (निरोध गर्ने) अभ्यास गरोस्; तर उदार दृष्टि भएको ज्ञानी पुरुष त कहिल्यै विक्षिप्त वा भड्किएकै हुँदैन—जब उसलाई पाउनुपर्ने कुनै साध्य नै बाँकी छैन भने, उसले मन रोक्ने के कसरत गरोस्?
“He who perceives inner distraction in himself may well practice the restraint of mind; but the noble-minded sage is never distracted. Since there is nothing left for him to achieve, what is he to do?”
पतञ्जलिका अनुसार 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' (चित्तवृत्तिको निरोध गर्नु योग हो)। तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ कि मन दबाउनु त बिरामीका लागि हो; जो स्वस्थ छ, जसको कुनै लक्ष्य बाँकी छैन, उसलाई मन रोक्ने कुनै कसरत चाहिँदैन।
१. चित्तवृत्ति निरोध कसका लागि?
महर्षि पतञ्जलिको योगसूत्रले भन्छ:
"योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" (चित्तका वृत्तिहरूलाई रोक्नु नै योग हो।)
साधकहरू दिनरात विचार रोक्ने, मन बाँध्ने र ध्यान लगाउने कसरत गर्छन्।
तर अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ:
"मन कसले रोक्ने? जसले आफूलाई 'विक्षिप्त' (अशान्त) देखेको छ!"
- यदि तिम्रो घरमा चोर पस्यो भने तिमीले ढोका थुन्नुपर्छ र लठ्ठी लिएर कुर्नुपर्छ।
- तर यदि घरमा चोर छँदै छैन भने रातभर लठ्ठी घुमाएर बस्नु पागलपन हो!
२. 'उदारस्तु न विक्षिप्तः' — ज्ञानी कहिल्यै अशान्त हुँदैन
उदारचित्त ज्ञानी किन विक्षिप्त हुँदैन?
किनभने उसले जानिसक्यो कि:
- मनका विचारहरू केवल आकाशमा उड्ने चराहरू जस्तै हुन्।
- चरा उड्दा आकाश मैलो हुँदैन, चरा हराउँदा आकाश खाली हुँदैन।
- विचार आए पनि आत्मा नै हो, विचार गए पनि आत्मा नै हो।
जब विचारलाई शत्रु मानिँदैन, तब विचार रोक्ने कुनै आवश्यकता नै रहँदैन।
३. 'साध्याभावात्' — कुनै लक्ष्य बाँकी छैन
मानिसले मन किन रोक्छ? ताकि समाधि पाओस्, मुक्ति पाओस्।
तर जसको कुनै 'साध्य' (Goal) नै बाँकी छैन—जो पहिल्यै परमात्माको घरमा बसिरहेको छ—उसले केका लागि कसरत गर्ने?
मनन सूत्र:
"विचार रोक्नु द्वन्द्व हो, विचारलाई साक्षी भएर हेर्नु ज्ञान हो; जब पाउनुपर्ने केही छैन, तब रोक्नुपर्ने पनि केही छैन।"