अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. चित्तवृत्तिका दुई स्तम्भ: कर्ता र भोक्ता

चित्तका सम्पूर्ण अशान्ति, तनाव र विचारहरू दुईवटा खम्बामा अडिएका छन्:

1. अहं कर्ता (I am the doer): "मैले यो काम गर्नुपर्छ, मैले यो हासिल गर्नुपर्छ, मैले परिवार पाल्नुपर्छ।" यसले चिन्ता र थकान जन्माउँछ।
2. अहं भोक्ता (I am the experiencer): "मलाई सुख मिल्यो, मलाई अपमान भयो, म दुःखी छु।" यसले राग र द्वेष जन्माउँछ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यी दुवै भ्रम हुन्। शरीरले काम गर्छ, मनले अनुभव गर्छ— तर तपाईं त ती दुवैभन्दा पर रहेको असङ्ग आत्मा हुनुहुन्छ।

२. 'क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः' — वृत्ति-निरोधको सहज रहस्य

पतञ्जलि योगमा चित्तवृत्ति निरोध गर्न लामो अभ्यास र वैराग्यको कुरा गरिन्छ।
तर अष्टावक्र ज्ञानको त्यो बिजुली चम्काउनुहुन्छ जसले एकै क्षणमा सबै वृत्तिहरूलाई भष्म गरिदिन्छ:

• जब तपाईंले जान्नुहुन्छ: "न म कर्ता हुँ, न म भोक्ता",
• तब मनमा विचार उठ्ने कुनै इन्धन नै बाँकी रहँदैन।
• इन्धनबिना आगो जसरी आफैं निभ्छ, त्यसैगरी अहंकारको समाप्तिसँगै चित्तका सबै तरङ्गहरू स्वतः शान्त हुन्छन्।

३. दैनिक जीवनमा यसको प्रयोग

• कुनै पनि सफलता वा असफलतामा 'मैले गरें' भन्न छाड्नुहोस्; 'ईश्वरीय वा प्राकृतिक नियमले भयो, म त साक्षी मात्र थिएँ' भन्ने बोध राख्नुहोस्।
• दुःख आउँदा 'म दुःखी भएँ' नभन्नुहोस्; भन्नुहोस्— 'मनमा दुःखको तरङ्ग आयो, तर म त त्यसलाई हेर्ने अचल साक्षी हुँ।'
• यस अभ्यासले तपाईंलाई तुरुन्तै गहिरो शान्ति र हलुकापन दिनेछ।

मनन सूत्र:
"न म केही गर्ने कर्ता हुँ, न म सुख-दुःख भोग्ने भोक्ता; म त केवल यी सबै दृश्यहरूलाई प्रकाशित गर्ने निर्मल, नित्य साक्षी आत्मा हुँ।"