अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'स्वातन्त्र्य' को महामन्त्र

यस श्लोकमा अष्टावक्रले चारपटक 'स्वातन्त्र्यात्' (स्वतन्त्रताद्वारा) शब्द दोहोर्‍याएर यसको केन्द्रीय महत्त्वमाथि जोड दिनुभएको छ:

1. स्वातन्त्र्यात् सुखम् आप्नोति: पराधीन मानिस कहिल्यै सुखी हुन सक्दैन। जबसम्म तपाईं आफ्नो सुखका लागि अरू मानिस, धन वा परिस्थितिको भर पर्नुहुन्छ, तपाईं दास हुनुहुन्छ। स्वतन्त्रता नै वास्तविक सुख हो।
2. स्वातन्त्र्यात् लभते परम्: जब बुद्धि सबै पूर्वग्रह, संकीर्ण विचार र मानसिक बन्धनबाट स्वतन्त्र हुन्छ, तब मात्र परमात्माको साक्षात्कार हुन्छ।
3. स्वातन्त्र्यात् निर्वृतिं गच्छेत्: कर्मको फल र भविष्यको चिन्ताबाट मुक्त हुनु नै विश्रान्ति वा शान्ति हो।
4. स्वातन्त्र्यात् परमं पदम्: मोक्ष कुनै स्थान होइन; चेतनाको पूर्ण, असीम र अनन्त स्वतन्त्रताको नाम नै 'परम पद' हो।

२. बाहिरी स्वतन्त्रता र आन्तरिक स्वातन्त्र्य

साधारण मानिस स्वतन्त्रता भन्नाले राजनीतिक वा सामाजिक स्वतन्त्रता बुझ्छ— 'मलाई कसैले केही नभनोस्, म जे मन लाग्छ त्यही गरुँ।' तर त्यो प्रायः मन र इन्द्रियको गुलामी मात्र हुन्छ।

• सच्चा स्वातन्त्र्य के हो?
• आफ्नो मन, आफ्ना विचारहरू र आफ्नै वासनाहरूबाट स्वतन्त्र हुनु!
• जब कसैको अपमानले तपाईंलाई दुःखी बनाउन सक्दैन, जब कसैको प्रशंसाले तपाईंलाई फुलाउन सक्दैन— त्यो नै वास्तविक आन्तरिक स्वतन्त्रता हो।

३. दैनिक जीवनमा स्वतन्त्रताको अभ्यास

• आफ्नो खुशीको साँचो अरूको हातमा नदिनुहोस्।
• कसैले के भन्ला भन्ने सामाजिक त्रासबाट आफूलाई मुक्त गर्नुहोस्।
• आफ्नो आत्माको अनन्त स्वतन्त्रतालाई स्मरण गर्नुहोस् र कुनै पनि मानसिक कारागारमा बस्न अस्वीकार गर्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो स्वभाव नै अखण्ड स्वतन्त्रता हो; म कसैको दास होइन, म त आफ्नै आत्म-साम्राज्यको स्वतन्त्र सम्राट हुँ।"