अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. वास्तविक स्वतन्त्रता विरुद्ध कृत्रिम ढोँग

समाजले प्रायः बाहिरी आवरणलाई हेरेर मानिसको मूल्यांकन गर्छ:

• सेतो वा पहेँलो कपडा लगाएर, आँखा बन्द गरेर, गम्भीर मुद्रामा बस्ने मानिसलाई समाजले तुरुन्तै 'शान्त' र 'साधु' भनिदिन्छ।
• तर यदि उसको भित्र मान-सम्मान, काम-वासना र लोभको आगो दन्किरहेको छ भने (संस्पृहचित्तस्य), उसको त्यो शान्ति केवल प्लास्टिकको फूल जस्तै कृत्रिम (कृत्रिमा) हो।

यसको विपरीत, सच्चा आत्मज्ञानी:

• कुनै बाहिरी ढाँचा वा परम्पराको बन्धनमा बाँधिदैन।
• कहिले ऊ राजा झैं दरबारमा बस्छ, कहिले फकिर झैं धुलोमा लड्छ, कहिले हाँस्छ, कहिले नाच्छ।
• समाजको संकीर्ण आँखाले उसलाई 'उच्छृङ्खल' देख्न सक्छ, तर उसको त्यो स्वच्छन्दता कुनै अहंकारको उद्दण्डता होइन; त्यो त नदी जस्तै प्राकृतिक र निर्दोष प्रवाह हो।

२. 'स्थितिर्धीरस्य राजते' — आत्मिक गरिमा

ज्ञानीको स्थिति किन सुशोभित हुन्छ?

• किनकि उसको भित्र कुनै कपट छैन। ऊ जे छ, त्यही देखिन्छ।
• भगवान् दत्तात्रेय, सुखदेव मुनि, वा अवधूतहरूको जीवनशैली बाहिरबाट हेर्दा सामाजिक मान्यताभन्दा बाहिर थियो, तर उनीहरूको भित्री प्रकाशले सम्पूर्ण जगतलाई आलोकित गरेको थियो।
• भित्री निर्वासनाको अगाडि बाहिरी मर्यादाका कपडाहरू निकै साना सावित हुन्छन्।

३. साधकका लागि आत्म-परीक्षण

• बाहिर शान्त देखिने अभिनय नगर्नुहोस्; भित्र शान्त बन्ने प्रयास गर्नुहोस्।
• अरूलाई प्रभावित पार्नका लागि अध्यात्मको आवरण नलगाउनुहोस्।
• आफ्नो भित्री सत्यसँग इमानदार हुनुहोस्; वास्तविक निष्कामता नै आत्माको साँचो सौन्दर्य हो।

मनन सूत्र:
"मेरो शान्ति बाहिरी प्रदर्शनको बन्धक होइन; मेरो भित्री निष्कामता नै मेरो सर्वोच्च सौन्दर्य र स्वतन्त्रता हो।"