अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. भोग र त्यागको परम समन्वय

मानिसहरू सोच्छन् कि अध्यात्म भनेको भोगको शत्रु हो, वा सधैं गुफामा बस्नु नै मुक्ति हो।
तर अष्टावक्र अद्वैत ज्ञानको अनन्त विस्तार देखाउनुहुन्छ:

• विलसन्ति महाभोगैः: यदि प्रारब्धले राजा बनाइदियो भने, ज्ञानी पुरुष राजा जनक जस्तै राजसी भोग र वैभवको माझमा पनि पूर्ण अनासक्त भएर बाँच्छ। उसलाई भोगले बाँध्न सक्दैन किनकि ऊ भोगमा लिप्त छैन।
• विशन्ति गिरिगह्वरान्: अनि यदि भोलिपल्टै त्यो दरबार खोसिएर पहाडको गुफामा नाङ्गै बस्नुपर्‍यो भने, ऊ उत्तिकै आनन्दपूर्वक गुफामा पस्छ।

किन? किनकि उसको आनन्द दरबारमा पनि थिएन, र गुफामा पनि छैन। उसको आनन्द त उसको आफ्नै आत्मामा छ!

२. 'निरस्तकल्पनाः अबद्धा मुक्तबुद्धयः'

बन्धन वस्तुमा हुँदैन, मनको कल्पनामा हुन्छ:

• अज्ञानीले कल्पना गर्छ: "दरबारमा सुख छ, गुफामा कष्ट छ।" वा "परिवार बन्धन हो, सन्यास मुक्ति हो।"
• तर ज्ञानीका लागि यी दुवै 'निरस्तकल्पनाः'— मनका खाली कल्पना मात्र हुन्।
• उसको बुद्धि पूर्णतः मुक्त (मुक्तबुद्धयः) भइसकेकाले ऊ कतै पनि अल्झिँदैन (अबद्धाः)।
• पानीमा बग्ने काठ जस्तै, जहाँ नदीले लग्यो ऊ त्यहीं सहजै बग्छ।

३. दैनिक जीवनमा समताको पाठ

• परिस्थिति बदलिँदा विचलित नहुनुहोस्; जीवनमा अनुकूलता आउँदा मात्तिने र प्रतिकूलता आउँदा आत्तिने नगर्नुहोस्।
• धन-सम्पत्ति हुँदा त्यसलाई ईश्वरीय उपहार ठानेर प्रयोग गर्नुहोस्, नहुँदा पनि आफ्नो आत्मिक आनन्द नगुमाउनुहोस्।
• सच्चा संन्यास बाहिरी कपडा बदल्नुमा होइन, भित्री राग-द्वेष त्याग्नुमा छ।

मनन सूत्र:
"दरबार होस् वा गुफा, सुख होस् वा अभाव— म त ती दुवैमा सधैं एकरस, असङ्ग र मुक्त रहने परब्रह्म हुँ।"