अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. सामाजिक शिष्टाचार र भित्री असङ्गता

साधारण मानिसको हृदय ऐना होइन, मैन (wax) जस्तै हुन्छ:

• सुन्दरी स्त्री देख्यो भने काम-वासनाको छाप बस्छ।
• राजा वा धनी देख्यो भने लोभ वा भयको छाप बस्छ।
• देवता वा तीर्थ देख्यो भने 'मलाई फल मिलोस्' भन्ने सकाम वासनाको छाप बस्छ।

तर ज्ञानी पुरुषको हृदय ऐना जस्तै स्वच्छ हुन्छ:

• उसले श्रोत्रिय (विद्वान्), देवता, तीर्थ, अङ्गना (स्त्री), भूपति (राजा) र प्रिय (मित्र)— सबैलाई देख्छ।
• जसलाई जे सम्मान दिनुपर्ने हो, त्यो सम्मान पनि गर्छ (संपूज्य)।
• तर ऊ गइसकेपछि ऐनामा कुनै छाया बाँकी रहे जस्तै, ज्ञानीको हृदयमा 'न कापि हृदि वासना'— कुनै पनि प्रकारको राग, द्वेष वा तृष्णाको सूक्ष्म रेखा पनि कोरिँदैन।

२. पवित्र र अपवित्रको द्वैतबाट मुक्ति

अष्टावक्रले यस श्लोकमा एकातिर धार्मिक वस्तुहरू (विद्वान्, देवता, तीर्थ) राख्नुभएको छ भने अर्कातिर सांसारिक वस्तुहरू (स्त्री, राजा, मित्र) राख्नुभएको छ।

• धार्मिक व्यक्ति सांसारिक विषय देखेर डराउँछ र देवता देखेर लोभिन्छ।
• तर ज्ञानीका लागि ती सबै एउटै परमात्माका विविध रूप हुन्।
• न ऊ स्त्री देखेर कामुक हुन्छ, न देवता देखेर कुनै वरदान माग्न हात फैलाउँछ।
• ऊ सर्वत्र साक्षी मात्र भएर रहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा निष्काम व्यवहार

• जीवनमा जसलाई जे सम्मान दिनुपर्ने हो, कर्तव्यका रूपमा दिनुहोस्।
• कसैसँग व्यवहार गर्दा आफ्नो स्वार्थ वा भित्री अपेक्षा नराख्नुहोस्।
• भेट्दा पूर्ण मनले भेट्नुहोस्, तर छुट्दा मनमा कुनै ग्रन्थी वा मोह बाँकी नराख्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो हृदय त्यो स्वच्छ ऐना हो जसमा संसारका अनेक रूप झल्किन्छन् र हराउँछन्, तर कुनै पनि रूपले मलाई दाग लगाउन सक्दैन।"