अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. अध्यात्मको सबैभन्दा कठिन परीक्षा: आफ्नैबाट अपमान

संसारमा धेरै मानिस बाहिरी शत्रु वा अपरिचितको गाली सहन सक्छन्।
तर जब:

• आफ्नै छोराले अनादर गर्छ,
• आफ्नै पत्नीले धिक्कार्छे,
• नोकरहरूले समेत खिसीट्युरी गर्छन्,
• नाति-नातिना र आफन्तहरूले 'पागल' भनेर हाँसो उडाउँछन्—
  तब साधारण मानिसको अहंकार छियाछिया हुन्छ र ऊ असह्य पीडाले जल्दछ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: सच्चा योगीको परीक्षा यहीँ हुन्छ। उसलाई आफ्नै परिवारले उपहास गरेर धिक्कार्दा पनि (विहस्य धिक्कृतः) उसको मनमा अलिकति पनि हलचल हुँदैन (न याति विकृतिं मनाक्)।

२. किन ज्ञानी विचलित हुँदैन?

ज्ञानी पुरुष किन रिसाउँदैन वा दुःखी हुँदैन?

1. अहंकारको अभाव: अपमान त अहंकारको हुन्छ। जब भित्र 'म फलानो हुँ' भन्ने अहंकारी पहिचान नै मरेको छ, तब अपमानको तीर कसलाई लाग्ने? हावामा चलाएको तरबारले हावालाई काट्न सक्दैन।
2. मायाको खेलको बोध: ऊ जान्दछ कि यी सम्बन्धहरू केवल नाटकका पात्र हुन्। जसरी नाटक सकिएपछि राजा र भिखारी दुवै सामान्य मानिस हुन्, त्यसैगरी शरीरको नाता केवल केही दिनको संयोग मात्र हो।
3. करुणाको दृष्टि: ऊ उनीहरूलाई शत्रु देख्दैन; ऊ त दया गर्छ कि यी बिचराहरू अज्ञानको निद्रामा निदाइरहेका छन् र व्यर्थमा रिसाइरहेका छन्।

३. पारिवारिक जीवनमा शान्तिको सूत्र

• परिवारका सदस्यहरूबाट सधैं सम्मान र कृतज्ञताको आशा नराख्नुहोस्।
• अरूको कटु वचनलाई व्यक्तिगत रूपमा नलिई उनीहरूको अज्ञानको परिणाम ठानेर क्षमा गरिदिनुहोस्।
• आफ्नो आत्मसम्मान कसैको शब्दमा होइन, आफ्नै अचल आत्मस्वरूपमा खोज्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"प्रशंसा र अपमान शरीरका नामका लागि हुन्; म त त्यो अनन्त आत्मा हुँ जसलाई कसैको आदरले बढाउन सक्दैन र कसैको अनादरले घटाउन सक्दैन।"