अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. ज्ञानीको रहस्यमय द्वन्द्वरहित अवस्था

सांसारिक मानिसको सुख र दुःख परिस्थितिमा निर्भर हुन्छ:

• मन परेको कुरा पाउँदा ऊ मात्तिन्छ र सन्तुष्ट हुन्छ।
• नराम्रो घटना घट्दा ऊ रुन्छ र खिन्न हुन्छ।

तर ज्ञानीको अवस्था कस्तो अचम्मको छ:

• सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः: बाहिरबाट हेर्दा लाग्छ कि उसलाई मिठो भोजन वा राम्रो कपडाले खुशी बनायो। तर वास्तवमा उसलाई ती बाहिरी कुराले रत्तिभर पनि छुँदैन; ऊ आफ्नै आत्मामा सन्तुष्ट छ।
• खिन्नोऽपि न च खिद्यते: जब शरीर बिरामी पर्छ वा बाहिरी विपत्ति आउँछ, उसको आँखाबाट आँसु खस्न सक्छ वा अनुहार गम्भीर देखिन सक्छ। तर त्यो केवल शरीरको प्राकृतिक धर्म हो; उसको भित्री आत्मामा दुःखको कुनै लेश पनि हुँदैन।

२. 'तादृशा एव जानते' — साधुको मन साधुले मात्र चिन्छ

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानीको यो स्थिति 'आश्चर्यदशाम्' (अत्यन्त आश्चर्यजनक) छ।

• साधारण संसारी मानिस वा केवल शास्त्र पढेको पण्डितले ज्ञानीको भित्री गहिराइ कहिल्यै नाप्न सक्दैन।
• संसारीले सोच्छ— "हेर्नुस् न, ज्ञानी भएर पनि हाँस्छ, रुन्छ, सामान्य मानिस जस्तै खान्छ!"
• तर हिराको मूल्य केवल जौहरीले जाने जस्तै, आत्मज्ञानीको यो अनिर्वचनीय अवस्था केवल 'तादृशाः एव'— स्वयं आत्मज्ञान प्राप्त महापुरुषले मात्र चिन्न सक्छ।

३. साधकका लागि दृष्टि

• कसैको बाहिरी अभिनय वा व्यवहार हेरेर उसको आध्यात्मिक अवस्थाको न्याय (judge) नगर्नुहोस्।
• आफ्नो भित्र पनि त्यस्तो गहिराइ विकास गर्नुहोस् जहाँ बाहिरी सुख-दुःखले तपाईंको भित्री शान्तिलाई छुन नसकोस्।
• अरूलाई सम्झाउनु वा प्रमाणित गर्नु पर्दैन; आफ्नो आत्म-सत्यमा अडिग रहनुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो भित्री राज्य संसारको समझभन्दा पर छ; बाहिर मौसम बदलिए पनि मेरो भित्री आकाश सदा अविचल र परमानन्दमय छ।"