अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'कर्तव्यतैव संसारः' — वेदान्तको क्रान्तिकारी सूत्र

मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो तनाव के हो?

• "मैले यो पूरा गर्नैपर्छ, मैले पैसा कमाउनुपर्छ, मैले धर्म गर्नुपर्छ, मैले मुक्ति पाउनुपर्छ।"
• यो 'गर्नुपर्छ' (ought to do / should do) भन्ने भावलाई संस्कृतमा 'कर्तव्यता' भनिन्छ।
• अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यही कर्तव्यको भावना नै संसार हो!
• जबसम्म तपाईं आफूलाई कर्ता मान्नुहुन्छ र 'म यो गर्छु' भन्ने भारी टाउकोमा बोक्नुहुन्छ, तबसम्म तपाईं संसार-चक्रमा घुमिरहनुहुन्छ।

२. ज्ञानीका ४ परम लक्षणहरू

ज्ञानीहरूले कर्तव्यतालाई किन देख्दैनन्? किनकि उनीहरूको स्वरूप यस्तो छ:

1. शून्याकाराः: जसरी आकाश कुनै वस्तुबिना खाली र शुद्ध छ, त्यस्तै ज्ञानीको स्वरूप सबै मानसिक कल्पनाहरूबाट शून्य छ।
2. निराकाराः: उनीहरूको कुनै भौतिक वा मानसिक आकार छैन; उनीहरू आफूलाई शरीर वा मन मान्दैनन्।
3. निर्विकाराः: उनीहरूमा न जन्मको विकार छ, न मृत्युको, न सुखको, न दुःखको।
4. निरामयाः: उनीहरू संसारको कुनै पनि रोग वा मायाको दोषबाट कहिल्यै दूषित हुँदैनन्।

जुन आत्मा निराकार र अचल छ, उसले के गर्ने र के नगर्ने? आकाशलाई केही सफा गर्नुपर्छ वा बनाउनुपर्छ? आकाश केवल छ। त्यस्तै ज्ञानी केवल छ, उसलाई केही गर्नु छैन।

३. दैनिक जीवनमा कर्तव्यको बोझ उतार्ने कला

• आफ्नो कर्तव्य निष्ठापूर्वक गर्नुहोस्, तर मनमा त्यसको तनाव र अहङ्कार नबोक्नुहोस्।
• 'म यो सबै धानेर बसेको छु' भन्ने भ्रम त्याग्नुहोस्; संसार तपाईं नजन्मँदा पनि चलेकै थियो, तपाईं मरेपछि पनि चल्नेछ।
• आफ्नो निराकार साक्षी स्वरूपलाई सम्झेर मनको भारी तुरुन्तै बिसाउनुहोस्।

मनन सूत्र:
"कर्तव्य मनको खेल हो, म त निराकार र निर्विकार आकाश हुँ जसमा कुनै पनि काम गर्न बाँकी छैन।"