0%
अध्याय 19 विवरण
श्लोक सूची (8)कथा मोड (Story)
अध्याय 19 • ६ मिनेट अध्ययन

आत्मविश्रामः

राजा जनकको आत्म-विश्राम र तृप्ति : 'स्वमहिम्नि स्थितस्य मे'

Resting in the Self : Established in My Own Glory Beyond All Concepts

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको उन्नाइसौं अध्याय राजा जनकको अन्तिम कृतज्ञता र मौन विश्रामको घोषणा हो। अठारौं अध्यायमा गुरु अष्टावक्रको १०० श्लोकको 'शान्तिशतकम्' सुनेपछि राजा जनकको चेतना यस्तो स्थानमा पुग्यो जहाँ कुनै पनि दार्शनिक शब्द, विचार, समय, स्थान, वा अभ्यास बाँकी रहेन। यस अध्यायका आठै श्लोकहरूमा राजा जनकले एउटै सिंहनाद गर्छन्: "स्वमहिम्नि स्थितस्य मे" (आफ्नै महिमामा स्थित मेरो लागि अब के बाँकी रह्यो?)। जनक देखाउँछन् कि जब तत्त्वज्ञानरूपी चिम्टाले मनभित्र गढेको संशयको काँढा निकालिन्छ, तब भूत-भविष्य, देश-काल, धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष, यहाँसम्म कि आत्मा-अनात्माको चर्चा पनि समाप्त हुन्छ। अब केवल पूर्ण, मौन, अखण्ड आत्म-विश्राम मात्र बाँकी रहन्छ।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

संशयको काँढा निकालियो : 'स्वमहिम्नि स्थितस्य मे'

राजा जनकले गुरु अष्टावक्रका पाउमा शिर राखेर आफ्नो अन्तिम स्थिति यसरी प्रकट गरे: पहिलो श्लोक: "तत्त्वविज्ञानसन्दंशेनान्तर्गल्य शल्यकम्। नानाविधविकल्पानां क्व गतोऽस्मि निरामयः॥" अर्थात्, "हे सद्गुरु! हजुरको तत्त्वज्ञानरूपी चिम्टा (सन्दंश) द्वारा मेरो हृदयभित्र गडेको अनेकौं संशय, तर्क र विकल्पहरूको विषालु काँढा (शल्य) उखेलिएर फ्याँकिइसकेको छ! अब म सम्पूर्ण रोग, भय र अज्ञानबाट मुक्त भएर कहाँ पुगेँ? म त केवल आफ्नै अखण्ड स्वरूपमा विराजमान छु!" दोस्रो श्लोकमा जनकले घोषणा गरे: "क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता। क्व द्वैतं क्व च वाऽद्वैतं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥" अर्थात्, "आफ्नै अनन्त महिमामा अटल स्थित भएको मेरो लागि— कहाँ छ धर्म? कहाँ छ काम? कहाँ छ अर्थ? कहाँ छ विवेक? कहाँ छ द्वैत र कहाँ छ अद्वैत?" जब म आफैं परब्रह्म भएँ, तब धर्म र अधर्म कसका लागि? विवेक कसका लागि? द्वैत र अद्वैतका वादविवाद कसका लागि?
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

तत्त्वविज्ञानसन्दंशेनान्तर्गल्य शल्यकम्। नानाविधविकल्पानां क्व गतोऽस्मि निरामयः॥

“तत्त्वज्ञानरूपी चिम्टाले संशयरूपी काँढा निकालेपछि म सम्पूर्ण रोगबाट मुक्त भई आफ्नै स्वरूपमा छु।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–५मूल श्लोक हेर्नुहोस्

समय र अवस्थाभन्दा पर : भूत, भविष्य, निद्रा र जाग्रामको विसर्जन

तेस्रो श्लोकमा जनकले समय र स्थानको सीमा नाघ्नुभयो: "क्व भूतं क्व भविष्यद् वा वर्तमानमपि क्व वा। क्व देशः क्व च वा नित्यं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥" अर्थात्, "आफ्नै महिमामा स्थित मेरो लागि— कहाँ छ बितेको भूतकाल? कहाँ छ आउने भविष्यकाल? कहाँ छ यो वर्तमानकाल? र कहाँ छ कुनै देश वा स्थान? म त काल र स्थानभन्दा परको अनन्त आकाश हुँ!" चौथो श्लोकमा भनियो: "कहाँ छ आत्मा र कहाँ छ अनात्मा? कहाँ छ शुभ र कहाँ छ अशुभ? कहाँ छ चिन्ता र कहाँ छ विचारशून्यता? जब म आफ्नै नित्य महिमामा विश्राम गरिरहेको छु!" पाँचौं श्लोकमा जनकले चेतनाका चारै अवस्थाहरू पार गरे: "कहाँ छ सपना (स्वप्न)? कहाँ छ गहिरो निद्रा (सुषुप्ति)? कहाँ छ ब्युँझनु (जाग्रत)? र कहाँ छ तुरीय अवस्था? र कहाँ छ मृत्युको भय? जब म यी सबै अवस्थाहरूलाई प्रकाशित गर्ने अखण्ड साक्षी चेतनामा स्थित छु!"
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

क्व भूतं क्व भविष्यद् वा वर्तमानमपि क्व वा। क्व देशः क्व च वा नित्यं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥

“आफ्नै महिमामा स्थित मेरो लागि कहाँ छ भूत, कहाँ भविष्य, कहाँ वर्तमान, कहाँ देश र काल?”

दृश्य 3 • श्लोक ६–८मूल श्लोक हेर्नुहोस्

चर्चाहरू बन्द गरियोस् : 'अलं त्रिवर्गकथया'

छैटौं र सातौं श्लोकमा जनकले द्वैतका सम्पूर्ण मापदण्डहरू मेटाइदिनुभयो: "कहाँ छ टाढा र कहाँ छ नजिक? कहाँ छ बाहिर र कहाँ छ भित्र? कहाँ छ स्थूल र कहाँ छ सूक्ष्म? कहाँ छ मृत्यु र कहाँ छ जीवन? कहाँ छन् लोकहरू र कहाँ छ संसार? कहाँ छ चित्तको लय र कहाँ छ समाधि? जब म आफ्नै महिमामा विराजमान छु!" र आठौं श्लोकमा राजा जनकले सम्पूर्ण बौद्धिक चर्चाहरूलाई पूर्णविराम लगाउँदै भन्नुभयो: "अलं त्रिवर्गकथया योगस्य कथयाप्यलम्। अलं विज्ञानकथया स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥" अर्थात्, "अब धर्म, अर्थ र कामको चर्चा बन्द गरियोस्! योग र साधनाको चर्चा पनि बन्द गरियोस्! र ज्ञान तथा वेदान्तका सिद्धान्तहरूको बौद्धिक चर्चा पनि अब बन्द गरियोस्! किनकि म केवल आफ्नै स्वरूपको अनन्त महिमामा सधैंका लागि विश्राम गरिरहेको छु!" जसले पानी पिइसकेको छ, उसलाई अब पानीको परिभाषा र चर्चाको कुनै आवश्यकता पर्दैन। जनक अब शब्दभन्दा परको मौन भइसकेका छन्।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

अलं त्रिवर्गकथया योगस्य कथयाप्यलम्। अलं विज्ञानकथया स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥

“अब धर्म, अर्थ, कामको चर्चा बन्द गरियोस्, योग र ज्ञानको चर्चा पनि बन्द गरियोस्; म आफ्नै महिमामा स्थित छु।”

अध्याय 19 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको उन्नाइसौं अध्याय आत्म-तृप्तिको परम शिखर हो। यस अध्यायका प्रमुख सन्देशहरू: १. **संशयको अन्त्य**: जब ज्ञानको चिम्टाले भित्री संशय निकालिन्छ, तब मानिस पूर्ण निरोग र शान्त हुन्छ। २. **अवस्थाहरूभन्दा पर**: जाग्रत, स्वप्न, सुषुप्ति र तुरीय— सबै मनका खेल हुन्। आत्मा त सधैं आफ्नै महिमामा छ। ३. **मौन नै अन्तिम सत्य हो**: जब सत्यको प्रत्यक्ष साक्षात्कार हुन्छ, तब सबै शास्त्रार्थ र चर्चाहरू स्वतः शान्त हुन्छन्।