पूर्ण विदेहमुक्ति : न गुरु, न शिष्य, न बन्धन, न मोक्ष— 'किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मयि'
The Supreme Freedom Beyond Form : The Grand Finale of Ashtavakra Gita
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको बीसौं अध्याय सम्पूर्ण अध्यात्म इतिहासकै सबैभन्दा अन्तिम, साहसी, र अद्वैतको सर्वोच्च शिखर हो।
यस अध्यायमा राजा जनक 'विदेह' (देहभावभन्दा पूर्ण पर, विदेहमुक्त) स्थितिमा पुग्नुभएको छ। अब यहाँ कुनै साधक छैन, कुनै सिद्ध छैन; कुनै गुरु छैन, कुनै शिष्य छैन; कुनै सृष्टि छैन, कुनै प्रलय छैन। यहाँसम्म कि 'बन्धन' र 'मोक्ष' का दुई शब्दहरू पनि पूर्ण रूपमा मेटिइसकेका छन्।
अद्वैत वेदान्तको 'अजातवाद' (वास्तवमा केही पनि जन्मिएकै छैन, जे छ केवल नित्य परब्रह्म मात्र छ) को पराकाष्ठा यस अध्यायमा प्रकट हुन्छ। राजा जनकले चौधवटै श्लोकहरूमा "क्व" (कहाँ छ?) भन्दै संसारका सम्पूर्ण द्वैतवादी धारणाहरूलाई शून्यमा विलीन गराइदिनुहुन्छ। र अन्तिम चौधौं श्लोकमा राजा जनक मौन हुनुभन्दा अगाडि संसारलाई अद्वैतको अन्तिम महा-सत्य सुम्पिन्छन्: "बहुनात्र किमुक्तेन किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मयि" (अब धेरै के भनूँ, ममा कहिल्यै केही उत्पन्न भएको नै छैन!)।
राजा जनक आफ्नो सिंहासन, शरीर, मन र सम्पूर्ण ब्रह्माण्डभन्दा परको निरूपाधिक शिवस्वरूपमा पूर्ण लीन भएर बोल्न थाले:
पहिलो श्लोक:
"क्व भूतानि क्व देहो वा क्वेन्द्रियाणि क्व वा मनः। क्व शून्यं क्व च नैराश्यं मत्स्वरूपे निरञ्जने॥"
अर्थात्, "मेरो निष्कलंक, विशुद्ध चैतन्य स्वरूपमा— कहाँ छन् पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश आदि पञ्चभूत? कहाँ छ यो हाडछालाको शरीर? कहाँ छन् इन्द्रियहरू र कहाँ छ मन? कहाँ छ शून्यता र कहाँ छ निराशा? ममा त यी केही पनि छैनन्!"
दोस्रो श्लोकमा जनकले ज्ञान र शास्त्रलाई पनि पन्छाए:
"सदा द्वन्द्वरहित मेरो लागि— कहाँ छ शास्त्र? कहाँ छ आत्मज्ञान? कहाँ छ विषयहीन मन? कहाँ छ सन्तोष र कहाँ छ तृष्णाहीनता?"
जब म स्वयम् ज्ञानस्वरूप भएँ, तब शास्त्र कसका लागि?
तेस्रो श्लोकमा जनकले अविद्या र 'म' भावलाई समाप्त गरे:
"कहाँ छ विद्या (ज्ञान) र कहाँ छ अविद्या (अज्ञान)? कहाँ छ 'म' र कहाँ छ 'यो मेरो'? कहाँ छ बन्धन र कहाँ छ मोक्ष? र मेरो निराकार स्वरूपको कहाँ छ कुनै रूप?"
मूल सम्वाद (राजा जनक) :
क्व भूतानि क्व देहो वा क्वेन्द्रियाणि क्व वा मनः। क्व शून्यं क्व च नैराश्यं मत्स्वरूपे निरञ्जने॥
“मेरो निष्कलंक स्वरूपमा कहाँ छन् पञ्चभूत, कहाँ शरीर, कहाँ इन्द्रिय र मन? कहाँ छ शून्य र निराशा?”
चौथो श्लोकमा जनकले आध्यात्मिक पदहरूलाई पनि पार गरे:
"सदा निर्विशेष (उपाधिरहित) मेरो लागि— कहाँ छ प्रारब्ध कर्म? कहाँ छ जीवनमुक्ति? र कहाँ छ त्यो विदेहकैवल्य?"
मुक्ति र बन्धन त शरीर र मनका कुरा थिए; आत्मा त कहिल्यै बाँधिएकै थिएन भने ऊ कसरी मुक्त हुने?
पाँचौं श्लोकमा भनियो:
"सदा स्वभावशून्य मेरो लागि— कहाँ छ कर्ता? कहाँ छ भोक्ता? कहाँ छ निष्क्रिय स्फुरण? कहाँ छ प्रत्यक्ष ज्ञान र कहाँ छ त्यसको फल?"
छैटौं र सातौं श्लोकमा जनकले साधक र साध्यको द्वैत मेटाइदिनुभयो:
"आफ्नै अद्वितीय अद्वैत स्वरूपमा स्थित मेरो लागि— कहाँ छ संसार? कहाँ छ मोक्ष चाहने मुमुक्षु? कहाँ छ योगी र कहाँ छ ज्ञानी? कहाँ छ बद्ध र कहाँ छ मुक्त?"
"कहाँ छ सृष्टिको रचना र कहाँ छ महाप्रलय? कहाँ छ साध्य (लक्ष्य) र कहाँ छ साधन (मार्ग)? कहाँ छ साधक र कहाँ छ सिद्धि? जब म मात्र एक परब्रह्म छु!"
मूल सम्वाद (राजा जनक) :
क्व सृष्टिः क्व च संहारः क्व साध्यं क्व च साधनम्। क्व साधकः क्व सिद्धिर्वा स्वस्वरूपेऽहमद्वये॥
“अद्वैत स्वरूपमा स्थित मेरो लागि कहाँ छ सृष्टि, कहाँ प्रलय, कहाँ साध्य, साधन, साधक र सिद्धि?”
आठौं श्लोकमा जनकले दर्शनशास्त्रको सम्पूर्ण ज्ञानमीमांसा (त्रिपुटी) विसर्जन गरे:
"सदा विमल मेरो लागि— कहाँ छ जान्ने ज्ञाता (प्रमाता)? कहाँ छ जान्ने साधन (प्रमाण)? कहाँ छ जानिने विषय (प्रमेय)? र कहाँ छ ज्ञान (प्रमा)? कहाँ छ केही हुनु र कहाँ छ केही नहुनु?"
नवौं र दशौं श्लोकमा भनियो:
"सदा निष्क्रिय मेरो लागि— कहाँ छ मनको विक्षेप र कहाँ छ एकाग्रता? कहाँ छ ज्ञान र कहाँ छ अज्ञान? कहाँ छ हर्ष र कहाँ छ विषाद? कहाँ छ यो व्यावहारिक जगत र कहाँ छ त्यो परमार्थ सत्य? कहाँ छ सुख र कहाँ छ दुःख?"
एघारौं श्लोकमा जनकले माया र ब्रह्मको पनि भेद मेटाइदिनुभयो:
"सदा निर्मल मेरो लागि— कहाँ छ माया र कहाँ छ संसार? कहाँ छ प्रेम र कहाँ छ वैराग्य? कहाँ छ सानो जीव र कहाँ छ त्यो विराट ब्रह्म?"
जब म नै छु, तब जीव र ब्रह्मको भेद कसले गर्ने?
मूल सम्वाद (राजा जनक) :
क्व माया क्व च संसारः क्व प्रीतिर्विरतिः क्व वा। क्व जीवः क्व च तद्ब्रह्म सर्वदा विमलस्य मे॥
“सदा विमल मेरो लागि कहाँ छ माया, कहाँ संसार, कहाँ प्रेम, कहाँ वैराग्य, कहाँ जीव र कहाँ ब्रह्म?”
अन्तिम महा-मौन : न गुरु, न शिष्य, 'किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मयि'
बारहौं श्लोकमा जनकले प्रवृत्ति र निवृत्तिको खेल समाप्त गरे:
"सदा कूटस्थ, निर्विकल्प र केवल मेरो लागि— कहाँ छ कर्ममा लाग्ने प्रवृत्ति? कहाँ छ कर्म छोड्ने निवृत्ति? कहाँ छ मुक्ति र कहाँ छ बन्धन?"
तेह्रौं श्लोकमा राजा जनकले गुरु अष्टावक्रको अगाडि उभिएर अध्यात्मको सबैभन्दा साहसी सत्य बोले:
"क्वोपदेशः क्व वा शास्त्रं क्व शिष्यः क्व च वा गुरुः। क्व चास्ति पुरुषार्थो वा निरूपाधेः शिवस्य मे॥"
अर्थात्, "उपाधिरहित कल्याणस्वरूप शिव (परब्रह्म) मेरो लागि— कहाँ छ उपदेश? कहाँ छ शास्त्र? कहाँ छ शिष्य र कहाँ छ गुरु? र कहाँ छ कुनै धर्म-अर्थ-काम-मोक्षरूपी पुरुषार्थ?"
जब गुरु र शिष्य दुवैमा एउटै परमात्मा छ, तब कसले कसलाई उपदेश दिने? कसले कसको गुरु बन्ने? सबै द्वैत पग्लेर एक मात्र शिव बाँकी रह्यो!
र अन्ततः चौधौं श्लोकमा राजा जनकले अष्टावक्र गीताको अन्तिम महा-वाक्य उच्चारण गर्नुभयो:
"क्व चास्ति क्व च वा नास्ति क्व चैकं क्व च वा द्वयम्। बहुनात्र किमुक्तेन किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मयि॥ १४ ॥"
अर्थात्, "कहाँ छ अस्तित्व (हुनु) र कहाँ छ अनस्तित्व (नहुनु)? कहाँ छ एक (अद्वैत) र कहाँ छ दुई (द्वैत)? अब धेरै शब्द बोलेर के फाइदा? ममा कहिल्यै केही उत्पन्न भएको नै छैन! (किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मयि)"
यो श्लोक बोल्नासाथ राजा जनक पूर्ण मौन भए। गुरु अष्टावक्र मुस्कुराउनुभयो। मिथिलाको राजसभामा अब न कुनै प्रश्न बाँकी थियो, न कुनै उत्तर। केवल अखण्ड, अनन्त, परमानन्दमय मौन छाएको थियो। यही नै अष्टावक्र गीताको पूर्णता हो।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :
क्व चास्ति क्व च वा नास्ति क्व चैकं क्व च वा द्वयम्। बहुनात्र किमुक्तेन किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मयि॥ १४॥
“कहाँ छ हुनु र नहुनु? कहाँ छ एक र दुई? अब धेरै के भनूँ, ममा कहिल्यै केही उत्पन्न भएकै छैन!”
अध्याय 20 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको बीसौं अध्याय सम्पूर्ण उपनिषद् र वेदान्तको अन्तिम विश्राम हो।
यस अध्यायको अमर सन्देश:
१. **अजातवादको सत्य**: वास्तवमा संसार, बन्धन, जन्म र मृत्यु कहिल्यै उत्पन्न भएकै छैन। यो केवल चेतनामा देखिएको भ्रम थियो।
२. **न गुरु न शिष्य**: जब आत्मज्ञान हुन्छ, तब गुरु र शिष्यको भेद मेटिएर केवल एकमात्र परब्रह्म रहन्छ।
३. **'किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मयि'**: म आकाश जस्तै नित्य, शुद्ध र असंग छु। ममा कहिल्यै कुनै विकार, कुनै संसार वा कुनै बन्धन उत्पन्न भएकै छैन। म नै सत्य हुँ, म नै शिव हुँ, म नै परमानन्द हुँ।