अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्व प्रारब्धानि कर्माणि जीवन्मुक्तिरपि क्व वा। क्व तद्विदेहकैवल्यं निर्विशेषस्य सर्वदा॥ ४॥
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं कुनै विशेषण वा भेदरहित (निर्विशेष) मेरो आत्मस्वरूपमा— कहाँ छन् प्रारब्ध कर्महरू? कहाँ छ जीवन्मुक्ति? र कहाँ नै छ त्यो शरीरपछिको विदेह कैवल्य मुक्ति?
“King Janaka said: For me who am eternally devoid of all attributes and distinctions (nirvishesha)—where are prarabdha karmas? Where indeed is jivanmukti (liberation while alive)? And where is that videha-kaivalya (disembodied absolute liberation)?”
प्रारब्ध कर्म, जीवन्मुक्ति र विदेहमुक्ति जस्ता अवधारणाहरू अज्ञानीलाई सम्झाउनका लागि शास्त्रले बनाएका सिँढी मात्र हुन्। सर्वथा निर्विशेष, अद्वैत आत्मस्वरूपमा न कुनै कर्मको अवशेष छ, न कुनै मुक्तिको चरण।
१. प्रारब्ध र मुक्तिको भेदको अन्त्य
वेदान्तमा सामान्यतः तीन प्रकारका कर्म मानिन्छन्:
- सञ्चित (Accumulated): अनादिकालदेखि थुप्रिएको कर्म।
- आगामी (Future): वर्तमानमा गरिने र भविष्यमा फल दिने कर्म।
- प्रारब्ध (Presently active): जसको फल भोग्नका लागि यो वर्तमान शरीर बनेको छ।
प्रायः ग्रन्थहरू भन्छन् कि आत्मज्ञानले सञ्चित र आगामी कर्म भस्म हुन्छ, तर प्रारब्ध कर्म शरीर रहेसम्म भोग्नुपर्छ। तर जनक यस सर्वोच्च शिखरमा पुगेर उद्घोष गर्नुहुन्छ:
- "क्व प्रारब्धानि कर्माणि!"— जब शरीर नै म होइन, शरीरको जन्म नै सपना हो भने प्रारब्ध कसलाई लाग्ने?
- जसरी सपनाको ऋण व्युँझिएपछि तिर्नुपर्दैन, त्यसरी नै आत्मस्वरूपमा जागेपछि प्रारब्धको कुनै सत्ता बाँकी रहँदैन।
२. जीवन्मुक्ति र विदेहमुक्तिको विसर्जन
- जीवन्मुक्ति: शरीर रहँदै मनका बन्धनहरूबाट मुक्त भएको अवस्था।
- विदेहमुक्ति: शरीरको अन्त्य भएपछि ब्रह्मणमा लीन भएको अवस्था।
जनक सोध्नुहुन्छ: जब म कहिल्यै देहमा बाँधिएकै थिइनँ भने 'जीवन्मुक्ति' कसलाई भन्ने? र जब म कहिल्यै जन्मेकै थिइनँ भने 'विदेहमुक्ति' कसलाई भन्ने?
- आत्मा सधैं निर्विशेष (attributes-free, beyond all modifications) छ।
- जसको कुनै विशेषण वा अवस्था छैन, उसका लागि मुक्तिको वर्गीकरण पनि केवल मनको कल्पना मात्र हो।
३. साधकका लागि जीवन-दृष्टि
- मुक्तिका अवधारणाहरूको पनि मोह नगर्नुहोस्; 'म मुक्त हुनुपर्छ' भन्ने विचार पनि सूक्ष्म अहंकारको अंश हुन सक्छ।
- तपाईं पहिलेदेखि नै नित्य-मुक्त, निर्विकार र निर्विशेष हुनुहुन्छ।
- शरीरको आउजाउ, कर्मको गति र जीवनका घटनाहरूलाई साक्षी भावमा विलीन हुन दिनुहोस्।
मनन सूत्र:
"म कुनै अवस्था वा उपाधिको नाम होइन; म निर्विशेष परब्रह्म हुँ जहाँ न कर्मको लेश छ, न बन्धन, न त मुक्तिको कुनै भेद।"