अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्व कर्ता क्व च वा भोक्ता निष्क्रियं स्फुरणं क्व वा। क्वापरोक्षं फलं वा क्व निःस्वभावस्य मे सदा॥ ५॥
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं कुनै पनि सांसारिक स्वभाव वा उपाधिरहित (निःस्वभाव) मेरो स्वरूपमा— कहाँ छ कर्ता, र कहाँ छ भोक्ता? क्रियारहित चेतनाको स्फुरण नै वा कहाँ छ? प्रत्यक्ष आत्मसाक्षात्कार कहाँ छ र त्यसको फल नै वा कहाँ छ?
“King Janaka said: For me who am eternally devoid of any conditioned nature or personal identity (nihsvabhava)—where is the doer, and where indeed is the enjoyer? Where is actionlessness or the emergence of manifestation? Where is direct realization, and where indeed is its fruit?”
जहाँ कुनै परिसीमित स्वभाव वा व्यक्तित्व नै छैन, त्यहाँ 'मैले गरें' (कर्ता) वा 'मैले भोगें' (भोक्ता) को प्रश्न नै उठ्दैन। यहाँसम्म कि 'मैले आत्मसाक्षात्कार गरें' र 'मलाई मोक्षको फल मिल्यो' भन्नु पनि द्वैतको छायाँ मात्र हो।
१. कर्ता र भोक्ताको भ्रमको अन्त्य
संसारको सम्पूर्ण बन्धन दुई भ्रममा आधारित छ:
- कर्तृत्व (Doership): 'म कर्म गर्ने वाला हुँ।'
- भोक्तृत्व (Enjoyership/Suffership): 'म सुख वा दुःख भोग्ने वाला हुँ।'
जनक भन्नुहुन्छ कि यी दुवै अहंकारका खेल हुन्।
- प्रकृतिले आफ्ना गुणहरू अनुसार कर्म गर्छ र इन्द्रियहरू आफ्ना विषयमा घुम्छन्।
- तर साक्षी आत्मा न कहिल्यै कुनै कामको कर्ता बन्यो, न कसैको भोक्ता।
- जब आत्मज्ञानमा यो तथ्य स्पष्ट हुन्छ, तब कर्ता र भोक्ता दुवै एकसाथ शून्यमा विलीन हुन्छन्।
२. 'अपरोक्ष ज्ञान' र फलको अतिक्रमण
वेदान्तमा 'अपरोक्षानुभूति' (प्रत्यक्ष आत्म-अनुभूति) लाई सर्वोपरि मानिन्छ। तर जनक अझै माथि उठ्नुहुन्छ:
- जब म स्वयं आत्मस्वरूप हुँ भने, कसले कसलाई अनुभव गर्ने?
- अनुभव गर्नलाई पनि दुई कुरा चाहिन्छ— अनुभवकर्ता र अनुभवको विषय।
- तर अद्वैतमा कुनै दोस्रो वस्तु नै छैन। त्यसैले जनक सोध्नुहुन्छ: "क्वापरोक्षं फलं वा क्व"— ज्ञानको प्रत्यक्षता कहाँ छ र त्यसको छुट्टै फल कहाँ छ? म त स्वयं फल र साधनभन्दा परको नित्य स्वरूप हुँ!
३. 'निःस्वभाव' को गम्भीर अर्थ
- आगोको स्वभाव तातो हुनु हो, पानीको स्वभाव चिसो हुनु हो।
- तर आत्माको कुनै त्यस्तो सीमित सांसारिक 'स्वभाव' (nature/attribute) छैन। आत्मा निःस्वभाव (सर्वथा उपाधिशून्य, निरपेक्ष) छ।
- जब तपाईंको कुनै रूप, रंग वा स्वभाव छैन, तब तपाईंलाई कसरी कुनै कर्मले छुन सक्छ?
मनन सूत्र:
"म न कर्ता हुँ न भोक्ता; म त त्यो अनन्त निःस्वभाव आकाश हुँ जसमा कर्म र फलका बादलहरू बन्छन् र केही नबिगारी मेटिन्छन्।"