अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्व लोकं क्व मुमुक्षुर्वा क्व योगी ज्ञानवान्क्व वा। क्व बद्धः क्व च वा मुक्तः स्वस्वरूपेऽहमद्वये॥ ६॥
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: आफ्नो अद्वितीय र भेदरहित आत्मस्वरूपमा स्थित भएको मेरा लागि— कहाँ छ संसार? कहाँ छ मोक्षको अभिलाषी मुमुक्षु? कहाँ छ योगी र कहाँ छ ज्ञानी? कहाँ छ बन्धनमा परेको जीव र कहाँ नै वा छ मुक्त पुरुष?
“King Janaka said: In my own essential non-dual nature where I alone abide without a second—where is the world? Where is the seeker of liberation? Where is the yogi, and where is the wise knower? Where is the bound soul, and where indeed is the liberated one?”
जहाँ केवल एउटै मात्र अद्वैत चेतना विद्यमान छ, त्यहाँ मुमुक्षु र योगी, ज्ञानी र अज्ञानी, बद्ध र मुक्त जस्ता भेदहरू रहनै सक्दैनन्। यी सबै पदवीहरू केवल अज्ञानको नाटकमा बाँडिएका पात्रहरू मात्र हुन्।
१. आध्यात्मिक अहंकार र उपाधिहरूको विसर्जन
अध्यात्मको यात्रामा साधक विभिन्न भूमिकाहरूबाट गुज्रिन्छ:
- मुमुक्षु: जो सांसारिक दुःखबाट छुटेर मोक्ष चाहन्छ।
- योगी: जो मन र इन्द्रिय नियन्त्रण गर्न कठोर तपस्या र आसन-प्राणायाम गर्दछ।
- ज्ञानी: जसले शास्त्र र विचारद्वारा सत्यलाई बुझ्दछ।
- मुक्त: जसले बन्धन काटिसकेको मानिन्छ।
तर जनक यहाँ यी सबै आध्यात्मिक पहिचानहरूलाई पनि पर पन्छाउनुहुन्छ। किन?
- यी सबै उपाधिहरू व्यक्ति (ego/mind) सँग जोडिन्छन्।
- तर जब मूल व्यक्ति नै मिथ्या ठहरिन्छ, तब ती उपाधिहरू कसलाई लगाइदिने?
- अद्वैत स्वरूपमा न कुनै योगी छ, न ज्ञानी, न मुमुक्षु। केवल एकमेवाद्वितीयम् परब्रह्म छ।
२. बद्ध र मुक्तको द्वन्द्वको अन्त्य
- हामी सोच्दछौं: पहिले म 'बद्ध' (बाँधिएको) थिएँ, अब म साधना गरेर 'मुक्त' भएँ।
- तर जनक भन्नुहुन्छ: आत्मा कहिल्यै कुनै डोरीले बाँधिएकै थिएन।
- यदि बन्धन नै कहिल्यै भएको थिएन भने मुक्तिको कल्पना गर्नु पनि अज्ञानकै अर्को रूप हो।
- डोरीमा देखिने सर्पलाई हटाउन कुनै लाठी चाहिँदैन; केवल उज्यालोमा देख्नुपर्छ कि त्यहाँ सर्प कहिल्यै थिएन।
३. 'स्वस्वरूपेऽहमद्वये'— अद्वैतको सिंहासन
- स्वस्वरूपे: आफ्नै मौलिक, अपरिवर्तनीय आत्मामा।
- अद्वये: जहाँ दोस्रो कुनै वस्तु, व्यक्ति वा ईश्वरको पृथक् अस्तित्व छैन।
- जब तपाईं आफ्नै अद्वैत स्वरूपमा विश्राम लिनुहुन्छ, तब साधक र साध्यको सारा संघर्ष शान्त हुन्छ।
मनन सूत्र:
"म न खोजीमा हिँडेको मुमुक्षु हुँ, न साधना गर्ने योगी, न बन्धनमा परेको जीव; म त आदि-अन्तहीन अद्वैत चेतना हुँ।"