अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्व सृष्टिः क्व च संहारः क्व साध्यं क्व च साधनम्। क्व साधकः क्व सिद्धिर्वा स्वस्वरूपेऽहमद्वये॥ ७॥
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: आफ्नो अद्वितीय र भेदरहित आत्मस्वरूपमा स्थित भएको मेरा लागि— कहाँ छ सृष्टि र कहाँ छ प्रलय? कहाँ छ साध्य (लक्ष्य) र कहाँ छ साधन (उपाय)? कहाँ छ साधक र कहाँ नै वा छ सिद्धि (उपलब्धि)?
“King Janaka said: In my own essential non-dual nature where I abide alone—where is creation, and where is cosmic dissolution? Where is the spiritual goal, and where is the means? Where is the spiritual aspirant, and where indeed is perfection or attainment?”
सृष्टि र प्रलय, साधन र साध्य, साधक र सिद्धि— यी सबै समय र द्वैतका त्रिपुटीहरू हुन्। अद्वैत आत्मस्वरूपमा कहिल्यै केही जन्मेकै छैन (अजातवाद), त्यसैले न कुनै साधनको आवश्यकता छ, न कुनै बाह्य सिद्धिको खोजी।
१. सृष्टि र संहारको विसर्जन (अजातवादको दर्शन)
गौडपादाचार्यको माण्डूक्य कारिका र अष्टावक्र गीताको सर्वोच्च रहस्य हो अजातवाद (No-Origination):
- परमार्थतः न कुनै सृष्टिको प्रारम्भ भएको छ, न कुनै प्रलय वा विनाश हुन्छ।
- जसरी आकाशमा बादलहरू आउँछन् र बिलाउँछन् तर आकाश कहिल्यै बन्दैन वा मासिँदैन, त्यसरी नै यो विश्व चेतनाको ऐनामा प्रतिविम्बित आभास मात्र हो।
- जनक भन्नुहुन्छ: जब म स्वयम् अद्वैत स्वरूप हुँ, तब सृष्टि र संहार कहाँ छन्?
२. 'साधक-साधन-साध्य' त्रिपुटीको विलाप
साधनाको मार्गमा तीन कुरा अनिवार्य मानिन्छन्:
- साधक: तपस्या गर्ने व्यक्ति।
- साधन: जप, तप, ध्यान, पूजा, योग आदि विधिहरू।
- साध्य: मोक्ष, ईश्वरदर्शन वा आत्मज्ञान।
तर जनक घोषणा गर्नुहुन्छ कि यो त्रिपुटी पनि मनको स्तरमा मात्र सत्य थियो।
- जब साध्य (आत्मा) पहिलेदेखि नै पूर्ण रूपमा उपलब्ध छ,
- र साधक (अहंकार) जब मिथ्या ठहरिन्छ,
- तब साधन (अभ्यास) को के प्रयोजन?
- आत्मा कुनै कर्म वा कसरतद्वारा कमाइने वस्तु होइन; यो त तपाईंको नित्य-वर्तमान यथार्थ हो।
३. सिद्धि (Attainment) को भ्रामक तृष्णा
- धेरै साधकहरू सिद्धि, कुण्डलिनी जागरण वा अलौकिक अनुभवको पछि लाग्छन्।
- तर जनक भन्नुहुन्छ: सिद्धि कसलाई चाहियो? जो अपूर्ण छ उसलाई सिद्धि चाहिन्छ। जो पहिलेदेखि नै परिपूर्ण अद्वैत परब्रह्म हो, उसका लागि कुनै सिद्धि थपिन सक्दैन र कुनै असिद्धि घट्न सक्दैन।
मनन सूत्र:
"साधक, साधन र साध्यको त्रिपुटी मेटिएर जब केवल मौन अद्वैत रहन्छ, त्यही नै मेरो नित्य, अपरिवर्तनीय स्वरूप हो।"