अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्व प्रमाता प्रमाणं वा क्व प्रमेयं क्व च प्रमा। क्व किञ्चित्क्व न किञ्चिद्वा सर्वदा विमलस्य मे॥ ८॥
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं निष्कलङ्क र सर्वथा निर्मल (विमल) मेरो आत्मस्वरूपमा— कहाँ छ ज्ञाता (प्रमाता), कहाँ छ ज्ञानको साधन (प्रमाण), कहाँ छ जान्ने विषय (प्रमेय) र कहाँ छ यथार्थ ज्ञान (प्रमा)? कहाँ छ 'केही हुनु' र कहाँ नै वा छ 'केही नहुनु'?
“King Janaka said: For me who am eternally immaculate and stainless (vimala)—where is the knower (pramata), where is the means of knowledge (pramana), where is the known object (prameya), and where is valid knowledge (prama)? Where is something, and where indeed is nothing?”
ज्ञानको संसारमा चारवटा खम्बा हुन्छन्: प्रमाता, प्रमाण, प्रमेय र प्रमा। तर विशुद्ध आत्मतत्त्वमा ज्ञाता र ज्ञेय दुवै विलीन हुन्छन्। त्यहाँ न त कुनै 'केही' छ, न त 'शून्यता' नै; केवल विशुद्ध ज्योतिर्मय आत्मा मात्र विद्यमान छ।
१. ज्ञान-मीमांसा (Epistemology) को चरम अतिक्रमण
भारतीय दर्शनमा (विशेष गरी न्याय र वेदान्तमा) ज्ञान प्राप्तिका चार अंग मानिन्छन् जसलाई 'प्रमा-चतुष्टय' भनिन्छ:
- प्रमाता (The Knower): जान्ने व्यक्ति।
- प्रमाण (The Means): जान्ने माध्यम (आँखा, कान, तर्क, शास्त्र)।
- प्रमेय (The Object): जानिने वस्तु (घडा, कपडा, संसार)।
- प्रमा (The Knowledge): प्राप्त भएको सत्य ज्ञान।
जनक भन्नुहुन्छ: यी चारै कुरा बुद्धि र मनका खेल हुन्।
- जबसम्म द्वैत छ, तबसम्म यो चतुष्टय सत्य देखिन्छ।
- तर जब आत्मा आफ्नो निर्मल स्वरूपमा जाग्छ, तब न कुनै विषय बाँकी रहन्छ, न साधन।
- आत्मा स्वयं ज्ञानस्वरूप हुनाले उसलाई जान्न कुनै छुट्टै प्रमाण चाहिँदैन।
२. 'किञ्चित्' (हुनु) र 'न किञ्चित्' (नहुनु) को पार
- संसारमा मानिस दुई कुरामा अल्झिन्छ: 'केही छ' (भाव / something) वा 'केही छैन' (अभाव वा शून्यता / nothing)।
- नास्तिक वा शून्यवाद भन्छ: 'अन्तमा केही छैन।'
- आस्तिक वा द्वैत भन्छ: 'यो संसार र ईश्वर छन्।'
- तर जनक भन्नुहुन्छ: मेरो निर्मल स्वरूपमा न 'केही हुनु' को ठाउँ छ, न 'केही नहुनु' को।
- हुनु र नहुनु दुवै मनका विचार हुन्; आत्मा यी दुवै विचारको प्रकाशक साक्षी हो।
३. 'सर्वदा विमलस्य मे'— सधैं निष्कलङ्क
- आकाशमा धुलो वा धुवाँ उडे पनि आकाश कहिल्यै फोहोर हुँदैन।
- त्यसरी नै प्रमाता र प्रमेयका करोडौं नाटकहरू घटे पनि आत्मा सधैं विमल (spotless, pure) रहन्छ।
मनन सूत्र:
"म न ज्ञाता हुँ न ज्ञेय; म त ती दुवैको खेल हेर्ने त्यो विशुद्ध ज्योति हुँ जहाँ हुनु र नहुनु दुवै शान्त भइसकेका छन्।"