अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्व विक्षेपः क्व चैकाग्र्यं क्व निर्बोधः क्व मूढता। क्व हर्षः क्व विषादो वा सर्वदा निष्क्रियस्य मे॥ ९॥
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं क्रियाशून्य र अचल (निष्क्रिय) मेरो आत्मस्वरूपमा— कहाँ छ मनको भड्काव (विक्षेप) र कहाँ छ एकाग्रता? कहाँ छ विवेक-बोध र कहाँ छ मूर्खता? कहाँ छ हर्ष (उल्लास) र कहाँ नै वा छ विषाद (शोक)?
“King Janaka said: For me who am eternally actionless and motionless (nishkriya)—where is distraction, and where is concentration? Where is intellectual comprehension, and where is delusion? Where is joy, and where indeed is sorrow?”
विक्षेप र एकाग्रता, बुद्धि र मूर्खता, हर्ष र विषाद— यी सबै मनका तरंगहरू हुन्। सधैं अचल र निष्क्रिय रहने आत्मामा न कुनै ध्यानको आवश्यकता छ, न त कुनै सुख-दुःखको स्पर्श।
१. एकाग्रता र विक्षेपको द्वन्द्वबाट मुक्ति
योगशास्त्रमा मनको चञ्चलतालाई 'विक्षेप' र त्यसलाई रोक्ने अभ्यासलाई 'एकाग्रता' वा समाधि भनिन्छ। साधक वर्षौंसम्म मनलाई एकाग्र बनाउने प्रयासमा युद्ध लड्छ।
तर जनक भन्नुहुन्छ:
- मन आफैंमा एक काल्पनिक संवेग हो।
- मन कहिले चञ्चल हुन्छ, कहिले शान्त हुन्छ; तर ती दुवै अवस्थालाई जान्ने साक्षी कहिल्यै चञ्चल हुँदैन।
- जो सधैं निष्क्रिय (effortless and actionless) छ, उसले किन एकाग्रताको कसरत गर्ने?
- जब तपाईं साक्षी हुनुहुन्छ भने मन भड्किए पनि तपाईं भड्किनुहुन्न, र मन स्थिर भए पनि तपाईंमा केही थपिँदैन।
२. हर्ष र विषादको चक्रव्यूह
- संसारमा मानिस अनुकूल परिस्थितिमा हर्षित हुन्छ र प्रतिकूल परिस्थितिमा विषादग्रस्त हुन्छ।
- तर जनक भन्नुहुन्छ: हर्ष र विषाद त मौसमका घाम र पानी जस्ता हुन्।
- आत्मा न घामले तात्छ, न पानीले भिज्छ।
- जब हर्ष र विषाद दुवैको भ्रम मेटिन्छ, तब सहज र अगाध 'प्रशान्ति' प्राप्त हुन्छ।
३. 'सर्वदा निष्क्रियस्य मे'
- आत्मा कहिल्यै कुनै कार्य गर्दैन, न त त्यसमा कुनै गति हुन्छ।
- जसरी सिनेमाको पर्दा चलचित्रका नायकको दौडधुपले कहिल्यै दौडँदैन, त्यसरी नै मन र प्रकृतिका सबै हलचलहरू साक्षीमा प्रतिविम्बित मात्र हुन्छन्।
मनन सूत्र:
"मनका सबै तरङ्ग— हर्ष-शोक, एकाग्रता-विक्षेप— आउँछन् र जान्छन्; म ती सबैको अचल र निष्क्रिय साक्षी आकाश हुँ।"