अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्व चैष व्यवहारो वा क्व च सा परमार्थता। क्व सुखं क्व च वा दुःखं निर्विमर्शस्य मे सदा॥ १०॥
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं मानसिक तर्क-वितर्क र विचाररहित (निर्विमर्श) मेरो आत्मस्वरूपमा— कहाँ छ यो व्यावहारिक संसार र कहाँ छ त्यो पारमार्थिक सत्य? कहाँ छ सुख र कहाँ नै वा छ दुःख?
“King Janaka said: For me who am eternally beyond all deliberation and conceptual thought (nirvimarsha)—where is this empirical reality (vyavahara), and where is that ultimate reality (paramartha)? Where is pleasure, and where indeed is pain?”
वेदान्तले व्यावहारिक र पारमार्थिक दुई सत्ताको विभाजन गर्छ। तर जब मानिस सबै मानसिक परामर्श र विचारभन्दा परको निर्विमर्श स्थितिमा पुग्छ, तब त्यो विभाजन पनि मेटिन्छ; सुख र दुःखका द्वन्द्वहरू सदाका लागि शान्त हुन्छन्।
१. 'व्यवहार' र 'परमार्थ' को द्वन्द्वको अन्त्य
अद्वैत वेदान्तमा सत्यका तीन तह मानिन्छन्:
- प्रातिभासिक (Illusory): डोरीमा सर्प, सपनाको संसार।
- व्यावहारिक (Empirical): हाम्रो दैनिक जीवन, समाज, कर्तव्य र संसार।
- पारमार्थिक (Absolute): एकमात्र नित्य सत्य— ब्रह्म वा आत्मा।
तर जनक भन्नुहुन्छ: यो वर्गीकरण पनि साधकलाई सम्झाउनका लागि बनाइएको थियो।
- जब दोस्रो कुनै वस्तु नै छैन भने 'व्यावहारिक' कहाँबाट आयो?
- र यदि व्यावहारिक नै छैन भने त्यसको विपरित 'पारमार्थिक' भन्ने शब्द किन चाहियो?
- वास्तविक सत्य कुनै शब्द वा परिभाषाको मोहताज छैन।
२. सुख र दुःखको भ्रम
- संसारी मानिस सुख खोज्छ र दुःखबाट भाग्छ।
- तर जनक भन्नुहुन्छ: सुख र दुःख त मनको मौसम मात्र हुन्।
- जब मानिसले आफूलाई मन भन्दा भिन्न देख्छ, तब न कसैले उसलाई सुख दिन सक्छ, न दुःख।
- जसरी घामले आगोलाई जलाउन सक्दैन र पानीले हावालाई भिजाउन सक्दैन, त्यसरी नै आत्मालाई सुख वा दुःखले छुन सक्दैन।
३. 'निर्विमर्शस्य मे सदा'
- विमर्श: मनमा उठ्ने विचार, विमर्श, विश्लेषण, र तर्क।
- निर्विमर्श: जहाँ कुनै विचारको तरंग उठ्दैन; विशुद्ध, मौन, अनिर्वाच्य उपस्थिति।
- यस मौन स्थितिमा पुगेपछि सबै द्वन्द्वहरू आफैं समाप्त हुन्छन्।
मनन सूत्र:
"विचार र तर्कभन्दा परको मौन स्वरूपमा न संसार छ न परमार्थ; म त्यो अगाध सत्य हुँ जहाँ सुख-दुःखको कुनै छायाँ पनि पर्दैन।"