अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्व माया क्व च संसारः क्व प्रीतिर्विरतिः क्व वा। क्व जीवः क्व च तद्ब्रह्म सर्वदा विमलस्य मे॥ ११॥
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं निष्कलङ्क र पवित्र (विमल) मेरो आत्मस्वरूपमा— कहाँ छ माया र कहाँ छ संसार? कहाँ छ आसक्ति र कहाँ नै वा छ वैराग्य? कहाँ छ सीमित जीव र कहाँ छ त्यो परब्रह्म?
“King Janaka said: For me who am eternally pure and stainless (vimala)—where is Maya, and where is the world? Where is worldly attachment, and where indeed is renunciation? Where is the individual soul (jiva), and where is that Supreme Brahman?”
माया र संसार, राग र वैराग्य, यहाँसम्म कि 'जीव' र 'ब्रह्म' को विभाजन पनि अज्ञान र सापेक्षताको दायरामा मात्र सम्भव छ। अद्वैतको परम निर्मलतामा न मायाको कुनै अस्तित्व छ, न जीव र ईश्वरको कुनै भेद।
१. 'माया' र संसारको असत्यता
वेदान्तमा भनिन्छ कि संसार मायाको खेल हो। तर जनक अझै गहिरो दृष्टि दिनुहुन्छ:
- मायाको अर्थ नै हो: "या मा सा माया" (जो छैन तर देखिन्छ)।
- जब सत्यको साक्षात्कार हुन्छ, तब माया नामको कुनै शक्ति कहिल्यै थियो नै भनेर मान्न सकिँदैन।
- बन्ध्यापुत्र (बाँझी आइमाईको छोरो) कहिल्यै जन्मेकै थिएन भने उसको मृत्यु कसरी हुन सक्छ?
- त्यसरी नै जनक भन्नुहुन्छ: "क्व माया क्व च संसारः"— जब म सधैं निष्कलङ्क आत्मा हुँ भने माया र संसार कहाँबाट आउने?
२. राग (प्रीति) र वैराग्य (विरति) को पार
- साधारण मानिस संसारमा प्रीति (आसक्त) हुन्छ।
- साधक संसारबाट भागेर विरति (वैराग्य) साध्दछ।
- तर जनक भन्नुहुन्छ: जब संसार नै वास्तविक होइन भने, केसँग टाँसिने र केलाई त्याग्ने?
- वास्तविक वैराग्य वस्तु त्याग्नु होइन, ती वस्तुहरूमा देखिने मिथ्या सत्यताको भ्रम मेटिनु हो।
३. 'जीव' र 'ब्रह्म' को अभेद
- द्वैत र विशिष्टाद्वैतमा 'जीव' र 'ब्रह्म' बीच सेवक र सेव्यको भेद मानिन्छ।
- तर जनक घोषणा गर्नुहुन्छ: जब उपाधि (शरीर र अहंकार) हट्छ, तब जीव नै ब्रह्म हो।
- जहाँ केवल एक मात्र चैतन्य छ, त्यहाँ 'म जीव हुँ' भन्नु पनि भ्रम हो र 'मैले ब्रह्मलाई पाएँ' भन्नु पनि द्वैतकै अवशेष हो।
मनन सूत्र:
"माया, संसार, राग र वैराग्य सबै कल्पना मात्र थिए; म त्यो नित्य विमल प्रकाश हुँ जहाँ न जीव छ न ब्रह्मको पृथक्ता।"