अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्व प्रवृत्तिर्निवृत्तिर्वा क्व मुक्तिः क्व च बन्धनम्। कूटस्थनिर्विभागस्य स्वस्थस्य मम सर्वदा॥ १२॥
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं आफ्नै स्वरूपमा स्थित (स्वस्थ), अचल, कूटस्थ र अविभाज्य मेरो स्वरूपमा— कहाँ छ प्रवृत्ति (कर्ममा लाग्नु) र कहाँ छ निवृत्ति (कर्म छोड्नु)? कहाँ छ मुक्ति र कहाँ नै वा छ बन्धन?
“King Janaka said: For me who am eternally immutable (kutastha), indivisible (nirvibhaga), and centered in my own Self (svastha)—where is engagement in action (pravritti), and where is withdrawal (nivritti)? Where is liberation, and where indeed is bondage?”
जो आफ्नै स्वरूपमा पूर्ण रूपले प्रतिष्ठित (स्वस्थ) छ, उसका लागि न संसारमा प्रवृत्त हुनुको कुनै लोभ छ, न वनमा भागेर निवृत्त हुनुको कुनै आग्रह। कूटस्थ र अखण्ड आत्मामा बन्धन र मुक्तिको कुनै अस्तित्व नै छैन।
१. 'प्रवृत्ति' र 'निवृत्ति' को पार
शास्त्रहरूले जीवनलाई दुई मार्गमा बाँडेका छन्:
- प्रवृत्तिमार्ग: गृहस्थ जीवन, कर्तव्य, कर्म र समाजसेवा।
- निवृत्तिमार्ग: सन्न्यास, कर्मत्याग, एकान्त र ध्यान।
तर जनक भन्नुहुन्छ कि यी दुवै मन र शरीरका धर्म हुन्।
- जब मानिस बुझ्दछ कि म शरीर नै होइन, तब ऊ प्रवृत्त भए पनि केही गर्दैन, र निवृत्त भए पनि केही त्याग्दैन।
- बाहिर कर्तव्य चल्दै रहोस् वा शरीर मौन बसोस्, आत्मज्ञानी दुवै अवस्थामा कूटस्थ साक्षी रहन्छ।
२. 'कूटस्थ' र 'स्वस्थ' को गहिरो अर्थ
- कूटस्थ (Kutastha): जसरी लोहारको अदान (anvil) माथि हथौडाले जति पिटे पनि अदान स्थिर रहन्छ, त्यसरी नै संसारका जतिसुकै सुख-दुःख आए पनि आत्मा कहिल्यै विचलित हुँदैन।
- स्वस्थ (Svastha): नेपाली वा हिन्दीमा स्वस्थको अर्थ शारीरिक निरोगिता मानिन्छ। तर संस्कृतको आध्यात्मिक अर्थ हो: 'स्वे तिष्ठति इति स्वस्थः'— जो आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थिर भएको छ, ऊ नै वास्तविक रूपमा स्वस्थ हो।
३. बन्धन र मुक्तिको अन्तिम विसर्जन
- यदि बन्धन साँचो हुन्थ्यो भने त्यसलाई काट्न मुक्ति चाहिन्थ्यो।
- तर जनक भन्नुहुन्छ: म त सधैं निर्विभाग (अविभाज्य, undivided) र अखण्ड छु।
- जो अखण्ड छ, उसलाई कसले बाँध्न सक्छ? त्यसैले बन्धन पनि भ्रम थियो, र त्यसलाई हटाउने 'मुक्ति' पनि अन्तिम भ्रम थियो।
मनन सूत्र:
"म आफ्नै स्वरूपमा सधैं स्वस्थ र कूटस्थ छु; कर्म गर्नु वा त्याग्नु केवल बाहिरी तरङ्ग हुन्, म नित्य मुक्त अद्वैत हुँ।"