अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्वोपदेशः क्व वा शास्त्रं क्व शिष्यः क्व च वा गुरुः। क्व चास्ति पुरुषार्थो वा निरुपाधेः शिवस्य मे॥ १३॥
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: सबै उपाधि र सीमाहरूबाट सर्वथा मुक्त (निरुपाधि) तथा परमकल्याणकारी (शिव) मेरो आत्मस्वरूपमा— कहाँ छ उपदेश र कहाँ छ शास्त्र? कहाँ छ शिष्य र कहाँ छ गुरु? र चार पुरुषार्थहरू (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) नै वा कहाँ छन्?
“King Janaka said: For me who am devoid of all limiting adjuncts (nirupadhi) and who am the auspicious Supreme Reality (Shiva)—where is spiritual teaching, and where is scripture? Where is the disciple, and where indeed is the master? And where are the four goals of human life (purusharthas)?”
अष्टावक्र गीताको यो सर्वोच्च कृतज्ञता र आत्मसाक्षात्कारको उद्घोष हो। अष्टावक्रको अगाडि उभिएर जनक भन्नुहुन्छ कि अद्वैतको परम सत्यमा न गुरु छ न शिष्य, न शास्त्र छ न उपदेश। सबै सीमाहरू हटेपछि केवल कल्याणमय 'शिव' (आत्मा) मात्र प्रकाशमान छ।
१. गुरु-शिष्य परम्पराको सर्वोच्च विश्रान्ति
अष्टावक्र गीताको प्रारम्भ भएको थियो जनकको जिज्ञासाबाट:
- "कथं ज्ञानमवाप्नोति कथं मुक्तिर्भविष्यति..." (ज्ञान कसरी मिल्छ? मुक्ति कसरी हुन्छ?)
- त्यतिबेला अष्टावक्र गुरु हुनुहुन्थ्यो र जनक विनम्र शिष्य।
तर २०औं अध्यायको १३औं श्लोकमा जनक त्यही गुरुको चरणमा बसेर अद्वैतको यस्तो सिंहनाद गर्नुहुन्छ:
- "क्व शिष्यः क्व च वा गुरुः"— जब म नै त्यो अद्वैत तत्व हुँ भने गुरु को र शिष्य को?
- सद्गुरु अष्टावक्रको महानता यही हो कि उहाँले शिष्यलाई शिष्य बनाएर राख्नुभएन; बरु आफ्नै जस्तो पूर्ण ब्रह्म बनाएर खडा गरिदिनुभयो।
- जब नदी सागरमा मिल्छ, तब नदी र सागरको भेद समाप्त हुन्छ।
२. चार पुरुषार्थको अतिक्रमण
मानव जीवनको आधार चार पुरुषार्थ मानिन्छन्:
- धर्म: कर्तव्य र नीति।
- अर्थ: धन र साधन।
- काम: इच्छा र सुख।
- मोक्ष: परम मुक्ति।
जनक भन्नुहुन्छ: यी चारै पुरुषार्थ सीमित मानवको लागि थिए।
- जो नित्य तृप्त र निरुपाधि शिवस्वरूप छ, उसलाई धर्मको के आवश्यकता?
- जसको सारा ब्रह्माण्ड आफ्नै रूप हो, उसलाई अर्थको के लोभ?
- जसलाई केही अपूर्ण छैन, उसका लागि काम (इच्छा) कहाँ?
- र जो कहिल्यै बन्धनमा परेकै थिएन, उसका लागि मोक्षको के चाहना?
३. 'निरुपाधेः शिवस्य मे'
- निरुपाधि: नाम, रूप, जात, कुल, पद र लिङ्ग जस्ता कुनै उपाधि नभएको।
- शिव: मङ्गलमय, कल्याणकारी, विशुद्ध अद्वैत। आदि शङ्कराचार्यले निर्वाणषट्कम् मा भने झैं: "चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम्"।
मनन सूत्र:
"गुरु र शिष्य, शास्त्र र उपदेश केवल पार लगाउने डुङ्गा थिए; पार पुगेपछि केवल कल्याणमय शिवतत्त्व मात्र शेष रहन्छ।"