अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः

१. अष्टावक्र गीताको महा-उपसंहार (The Grand Finale)

अष्टावक्र गीता २० अध्याय र २९८ श्लोकको एक यस्तो आध्यात्मिक महायात्रा हो, जसले साधकलाई अज्ञानको दलदलबाट उठाएर सिधै कैवल्यको शिखरमा स्थापित गरिदिन्छ।

• यो अन्तिम श्लोक राजा जनकको मात्र होइन, सम्पूर्ण आत्मज्ञानीहरूको मौन हस्ताक्षर हो।
• यहाँ जनक भन्नुहुन्छ: अब 'अस्ति' (छ) र 'नास्ति' (छैन) भन्ने शब्दहरू पनि व्यर्थ भइसके।
• 'एक' भन्नु पनि संख्याको सीमा हो; 'अद्वैत' भन्नु पनि द्वैतको अभाव जनाउने शब्द हो।
• वास्तविक सत्य त शब्दहरूको सीमाभन्दा पर छ।

२. 'बहुनाऽत्र किमुक्तेन'— शब्दहरूको अन्तिम विश्राम

• शास्त्रहरू कति पढ्ने? प्रवचन कति सुन्ने? तर्क कति गर्ने?
• जनक भन्नुहुन्छ: "बहुनाऽत्र किमुक्तेन"— अब धेरै बोलेर के अर्थ?
• जब भोक लाग्यो भने भोजनको व्याख्या गरेर पेट भरिँदैन, भोजन खानुपर्छ।
• त्यसरी नै आत्मज्ञानमा डुबिसकेपछि कुनै पनि दर्शन, शास्त्र वा शब्द केवल बाहिरी कोलाहल मात्र लाग्दछन्।
• शब्दहरू त्यतिन्जेल मात्र काम लाग्छन्, जबसम्म तिनीहरूले आफूलाई मेटाएर त्यो शून्य-पूर्ण सत्यतिर औंल्याउँदैनन्।

३. 'किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मम'— महामौनको साम्राज्य

• मनको परिभाषा नै हो: विचारहरूको उठाइ र बसाइ।
• तर जनक भन्नुहुन्छ: "किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मम"— ममा अब केही पनि उठ्दैन।
• न कुनै इच्छा, न कुनै वासना, न कुनै प्रश्न, न कुनै उत्तर।
• न कुनै अज्ञान, न त 'म ज्ञानी भएँ' भन्ने अहंकार।
• यो नै बुद्धको 'निर्वाण', उपनिषद्को 'तुरीयातीत', र अष्टावक्रको 'विदेहमुक्ति' हो।

यहाँ जनक मौन हुनुहुन्छ। अष्टावक्र मुस्कुराउनुहुन्छ। र सम्पूर्ण अस्तित्व त्यो महामौनमा एकाकार हुन्छ।

मनन सूत्र:
"जहाँ शब्द, तर्क र विचारहरू पूर्णतः विश्राम लिन्छन्, त्यहाँ म नित्य प्रकाशमान छु— मौन, अखण्ड, परिपूर्ण ॐ तत् सत्।"