अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्व भूतानि क्व देहो वा क्वेन्द्रियाणि क्व वा मनः। क्व शून्यं क्व च नैराश्यं मत्स्वरूपे निरञ्जने॥ १॥
नेपाली भावार्थ
राजा जनक भन्नुहुन्छ: सर्वथा निष्कलङ्क र विकारशून्य मेरो आफ्नै वास्तविक आत्मस्वरूपमा— कहाँ छन् पञ्चमहाभूतहरू? कहाँ छ यो शरीर? कहाँ छन् इन्द्रियहरू र कहाँ छ मन? यहाँसम्म कि शून्यता कहाँ छ, र निराशा (आशाहीनता) नै वा कहाँ छ?
“King Janaka said: In my own immaculate, stainless, and true Self—where are the elements? Where is the body? Where are the senses, and where indeed is the mind? Where is the void, and where is despair?”
अष्टावक्र गीताको अन्तिम अध्याय (विदेहमुक्ति) को यो शङ्खनाद हो। जब मानिस आफ्नो निष्कलङ्क आत्मामा जाग्दछ, तब शरीर, मन, पाँच तत्व मात्र होइन, 'शून्यता' को अवधारणा समेत मेटिएर केवल अद्वितीय परब्रह्म मात्र बाँकी रहन्छ।
१. विदेहमुक्ति: ग्रन्थको अन्तिम शिखर
अष्टावक्र गीताको २०औं अध्याय यस अनुपम ग्रन्थको 'उपसंहार' तथा चरम उत्कर्ष हो।
- यस अध्यायको नाम 'विदेहमुक्तिः' (देहभन्दा परको परम स्वतन्त्रता) हो।
- राजा जनक यहाँ शिष्यबाट पूर्ण सिद्ध गुरु, साक्षात् परब्रह्मको रूपमा बोल्दै हुनुहुन्छ।
- उहाँका शब्दहरूमा कुनै द्वैत बाँकी छैन; यो अद्वैतको नग्न सत्यको अन्तिम उद्घोष हो।
२. पञ्चभूत, शरीर र मनको विसर्जन
- हामी संसारलाई पाँच तत्व (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश) को मान्दछौं (भूतानि)।
- हामी आफूलाई शरीर र मन मान्दछौं (देहो, इन्द्रियाणि, मनः)।
- तर जनक भन्नुहुन्छ: यी सबै त अज्ञानको पर्दामा नाचिरहेका छायाँ नाटक थिए।
- जब प्रकाश बल्यो, तब पर्दा पनि हरायो र छायाँ पनि हरायो।
- मेरो निष्कलङ्क स्वरूप (निरञ्जन) मा न पाँच तत्व छन्, न शरीर, न मन।
३. 'क्व शून्यं क्व च नैराश्यम्' — शून्यताभन्दा पर
बौद्ध दर्शन वा शून्यवादीहरू भन्छन्— "सबै शून्य हो।"
तर जनक त्योभन्दा पनि माथि उठ्नुहुन्छ:
- "शून्यता पनि त एउटा अवधारणा हो! शून्यतालाई जान्ने को छ? म त्यो जान्ने साक्षी हुँ!"
- त्यसैले मेरो निरञ्जन स्वरूपमा शून्यता पनि छैन।
- त्यहाँ न निराशा छ, न आशा; त्यहाँ केवल एकरस सच्चिदानन्दको साम्राज्य छ।
मनन सूत्र:
"मेरो निष्कलंक निरञ्जन स्वरूपमा न शरीर छ, न मन, न शून्य; म त सबै खेलहरूभन्दा पर रहेको अद्वितीय, अचल परब्रह्म हुँ।"