अध्याय 20 : विदेहमुक्तिः
पूर्ण विदेहमुक्ति
क्व शास्त्रं क्वात्मविज्ञानं क्व वा निर्विषयं मनः। क्व तृप्तिः क्व वितृष्णत्वं गतद्वन्द्वस्य मे सदा॥ २॥
नेपाली भावार्थ
सम्पूर्ण द्वन्द्व र विभाजनहरूबाट सधैंका लागि मुक्त भएको मेरो लागि— कहाँ छन् शास्त्रहरू? कहाँ छ आत्मज्ञान? कहाँ छ विषयरहित मन? कहाँ छ तृप्ति (सन्तुष्टि)? र कहाँ छ तृष्णारहितता (वैराग्य) नै वा?
“For me, who am ever free from all dualities—where are the scriptures? Where is Self-knowledge? Where is the objectless mind? Where is contentment, and where indeed is desirelessness?”
जसले सत्य पाइसक्यो, उसका लागि शास्त्रहरू केवल काँडा निकाल्ने अर्को काँडो जस्तै हुन्छन्। द्वन्द्व मेटिएपछि शास्त्र, ज्ञान, तृप्ति र वैराग्य जस्ता आध्यात्मिक अवधारणाहरू पनि विलीन भएर केवल विशुद्ध मौन सत्ता बाँकी रहन्छ।
१. 'गतद्वन्द्वस्य मे सदा' — द्वन्द्वको पूर्ण विसर्जन
हाम्रो बुद्धि सधैं द्वन्द्वमा बाँच्छ:
- शास्त्र भर्सेस अविद्या।
- ज्ञान भर्सेस अज्ञान।
- तृष्णा भर्सेस वितृष्णा (वैराग्य)।
- सन्तुष्टि भर्सेस असन्तुष्टि।
तर राजा जनक भन्नुहुन्छ: 'गतद्वन्द्वस्य मे सदा'— मेरो लागि यी सबै द्वन्द्वहरू समाप्त भइसकेका छन्। - जब नदी सागरमा मिल्छ, तब नदीको पानी र सागरको पानीमा कुनै द्वैत बाँकी रहँदैन।
२. शास्त्र र आत्मज्ञानको पनि सीमा पार
- क्व शास्त्रम्: शास्त्र तबसम्म चाहिन्छ जबसम्म मानिस बाटो खोजिरहेको छ। जब घर पुगियो, तब नक्साको कुनै काम रहँदैन।
- क्वात्मविज्ञानम्: जब म स्वयं आत्मा हुँ भने 'मैले आत्मालाई जानें' भन्ने अहंकार किन गर्नु? जान्ने र जानिनेको विभाजन नै ज्ञानको अहंकार हो।
- क्व निर्विषयं मनः: साधकहरू मनलाई निर्विषय बनाउने कसरत गर्छन्। तर जब मन नै विलीन भयो, तब निर्विषय मन कसको?
३. साधकका लागि अन्तिम पाठ
- शास्त्रहरूको अध्ययन गर्नुहोस्, तर शास्त्रका शब्दहरूलाई नै मोक्ष नसम्झनुहोस्।
- आफ्नो भित्री द्वन्द्वहरूलाई शान्त गर्नुहोस्।
- जब सबै मानसिक खोजीहरू सकिन्छन्, तब तपाईं आफ्नो अद्वैत स्वरूपमा विश्राम पाउनुहुन्छ।
मनन सूत्र:
"न मलाई शास्त्र चाहियो, न ज्ञानको अहंकार; म त सबै द्वन्द्वहरू पार गरेर आफ्नै अखण्ड र विशुद्ध मौनमा स्थित परब्रह्म हुँ।"