अध्याय 19 : आत्मविश्रामः
आत्म-विश्राम र तृप्ति
क्व भूतं क्व भविष्यद्वा वर्तमानमपि क्व वा। क्व देशः क्व च वा नित्यं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥ ३॥
नेपाली भावार्थ
आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा स्थित भएको मेरो लागि— कहाँ छ भूतकाल? कहाँ छ भविष्यकाल? र वर्तमान काल नै वा कहाँ छ? कहाँ छ स्थान वा देश (दूरी)? र समयको निरन्तरता (नित्यता) नै वा कहाँ बाँकी छ?
“For me, established in my own supreme glory, where is the past? Where is the future? Where indeed is the present? Where is space (location), and where is even eternity?”
देश (Space) र काल (Time) मनका निर्माण हुन्। भूत, भविष्य र वर्तमान घडीका काँटामा चल्छन्, तर आत्मा समयभन्दा परको कालजयी महासत्य हो। आफ्नै महिमामा जाग्दा न कुनै विगत बाँकी रहन्छ, न कुनै भविष्यको चिन्ता।
१. देश र काल (Time and Space) को महा-विसर्जन
आधुनिक भौतिकशास्त्र (Modern Physics) ले भर्खरै पत्ता लगाएको स्पेस-टाइम (Space-Time) को सापेक्षतालाई राजा जनकले सहस्रौं वर्षअघि आफ्नै चेतनामा प्रत्यक्ष अनुभव गर्नुभएको थियो:
- काल (Time): भूत भनेको स्मृतिको सङ्ग्रह हो; भविष्य भनेको कल्पनाको प्रक्षेपण हो; र वर्तमान भनेको त्यो दुईको बीचको विन्दु हो। यी तीनवटै मनका विचार हुन्। जब मन नै आत्मामा लीन भयो, तब समय (Time) कहाँ रह्यो?
- देश (Space): दूरी, दिशा (पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण) र स्थान शरीरका लागि हुन्। जुन आत्मा सर्वव्यापी र अनन्त छ, उसका लागि कुन देश टाढा र कुन देश नजिक?
२. 'स्वमहिम्नि स्थितस्य मे' — कालातीत उपस्थिति
जब जनक आफ्नै अनन्त महिमामा बस्नुहुन्छ:
- उहाँ समयको दास हुनुहुन्न।
- न विगतको पश्चात्तापले उहाँलाई पिरोल्छ, न भविष्यको योजना वा डरले सताउँछ।
- उहाँ त्यो सनातन अहिले (Eternal Now) भन्दा पनि पर, समयका सबै तरङ्गहरूलाई हेर्ने अचल साक्षी हुनुहुन्छ।
३. साधकका लागि व्यावहारिक मुक्ति
- विगतका घटनाहरूलाई लिएर आज रुन बन्द गर्नुहोस्; भूतकाल केवल मनको चिहान हो।
- भविष्यको चिन्ताले आजको शान्ति नगुमाउनुहोस्; भविष्य केवल मनको कल्पना हो।
- समयको मानसिक बन्धनबाट मुक्त भएर आफ्नै कालातीत साक्षी स्वरूपमा विश्राम लिनुहोस्।
मनन सूत्र:
"न मेरो कुनै बितेको इतिहास छ, न आउने भविष्य; म त समय र स्थानका सबै पर्दाहरूभन्दा पर आफ्नै अनन्त महिमामा स्थित नित्य आत्मा हुँ।"