अध्याय 19 : आत्मविश्रामः
आत्म-विश्राम र तृप्ति
क्व चात्मा क्व च वाऽनात्मा क्व शुभं क्वाशुभं तथा। क्व चिन्ता क्व च वाऽचिन्ता स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥ ४॥
नेपाली भावार्थ
आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा स्थित भएको मेरो लागि— कहाँ छ आत्मा र कहाँ छ अनात्मा? कहाँ छ शुभ र कहाँ छ अशुभ? कहाँ छ चिन्ता र कहाँ छ निश्चिन्तता नै वा?
“For me, established in my own supreme glory, where is the Self and where is the non-Self? Where is the auspicious and where the inauspicious? Where is anxiety, and where indeed is thoughtlessness?”
जबसम्म मनमा द्वैत छ, तबसम्म 'आत्मा र अनात्मा', 'शुभ र अशुभ' को विभाजन रहन्छ। तर जब मानिस आफ्नै परम स्वरूपमा जाग्दछ, तब सबै विभाजनहरू पग्लेर केवल एउटै अखण्ड ब्रह्म मात्र रहन्छ।
१. दार्शनिक विभाजनहरूको पूर्ण अन्त्य
साधनाको प्रारम्भमा गुरुले सिकाउनुहुन्छ: "आत्मा र अनात्मालाई अलग-अलग छुट्याऊ (विवेक गर)।"
- शरीर, मन र संसारलाई 'अनात्मा' भनिन्छ र जान्ने साक्षीलाई 'आत्मा' भनिन्छ।
- तर राजा जनक यहाँ भन्नुहुन्छ: त्यो त प्रारम्भिक कक्षा थियो!
- जब पूर्ण साक्षात्कार भयो, तब अनात्मा कहाँ रह्यो र? सबैथोक आत्मा नै बन्यो!
- जब सुनबाहेक केही छँदै छैन भने 'यो सुन हो र यो सुन होइन' भनेर बहस किन गर्ने?
- त्यसैले जनक भन्नुहुन्छ: 'क्व चात्मा क्व च वाऽनात्मा'।
२. शुभ, अशुभ र चिन्ताको विसर्जन
- क्व शुभं क्वाशुभम्: समाज र धर्मले पाप र पुण्य, शुभ र अशुभका नियम बनाउँछन्। तर जुन परमात्मा त्रिगुणातीत र नित्यशुद्ध छ, त्यहाँ कुन शुभ र कुन अशुभ?
- क्व चिन्ता क्व च वाऽचिन्ता: चिन्ता मनको रोग हो, र 'म निश्चिन्त भएँ' भन्नु पनि मनकै वृत्ति हो। जनक भन्नुहुन्छ— मेरो लागि यी दुवै हराइसकेका छन्; म त यी सबैभन्दा पर आफ्नै महिमामा विराजमान छु।
३. साधकका लागि मनन
- अध्यात्मलाई केवल 'आत्मा-अनात्मा' को बौद्धिक बहसमा सीमित नराख्नुहोस्।
- पाप र पुण्यको मानसिक भयबाट माथि उठेर आफ्नो नित्य निष्कलंक स्वरूपलाई चिन्नुहोस्।
- जब तपाईं आफ्नै आत्म-महिमामा अडिग हुनुहुन्छ, तब कुनै पनि द्वैतले तपाईंलाई विचलित बनाउन सक्दैन।
मनन सूत्र:
"न ममा शुभ-अशुभ छ, न चिन्ता-अचिन्ता; म त सबै द्वैतहरूभन्दा पर आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा सदा परिपूर्ण परब्रह्म हुँ।"