अध्याय 19 : आत्मविश्रामः
आत्म-विश्राम र तृप्ति
क्व स्वप्नः क्व सुषुप्तिर्वा क्व च जागरणं तथा। क्व तुरीयं भयं वाऽपि स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥ ५॥
नेपाली भावार्थ
आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा स्थित भएको मेरो लागि— कहाँ छ सपना? कहाँ छ गहिरो निद्रा (सुषुप्ति)? र कहाँ छ जाग्रत अवस्था? यहाँसम्म कि 'तुरीय' (चौथो अवस्था) भन्ने अवधारणा कहाँ छ, र कुनै भय नै वा कहाँ बाँकी छ?
“For me, established in my own supreme glory, where is dream? Where is deep sleep? Where is the waking state? Where indeed is the Fourth state (Turiya), and where is any fear?”
जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति तिनै अवस्था मनका हुन्। जबसम्म तीन अवस्था छन् तबसम्म 'तुरीय' (चौथो अवस्था) को कल्पना हुन्छ। तर जब मन नै आत्मामा लीन भयो, तब न कुनै अवस्था रहन्छ, न कुनै डर— केवल अद्वैत महासत्ता मात्र बाँकी रहन्छ।
१. चारै अवस्थाको पार: तुरीयातीत स्थिति
माण्डूक्य उपनिषद्मा चेतनाका चार पाद (अवस्था) को वर्णन छ:
- जाग्रत: बाहिरी संसार भोग्ने अवस्था।
- स्वप्न: भित्री मानसिक संसार भोग्ने अवस्था।
- सुषुप्ति: अज्ञानको निद्रा जहाँ द्वैत हराउँछ तर अन्धकार रहन्छ।
- तुरीय: यी तीनै अवस्थालाई हेर्ने चौथो साक्षी चैतन्य।
तर राजा जनक यहाँ उपनिषद्को त्यो परम शिखर छुँदै हुनुहुन्छ जसलाई 'तुरीयातीत' भनिन्छ:
- "जब पहिलो, दोस्रो र तेस्रो अवस्था नै मिथ्या साबित भयो, तब 'चौथो' (तुरीय) को गणना किन गर्ने?"
- जब संसार नै छैन भने साक्षी कसको बन्ने?
- त्यसैले जनक भन्नुहुन्छ: 'क्व तुरीयम्'— चौथो अवस्था भन्ने शब्द पनि अब आवश्यक छैन; केवल म मेरो अनन्त महिमामा छु।
२. 'भयं वाऽपि क्व' — भयको पूर्ण उन्मूलन
उपनिषद्को प्रसिद्ध उद्घोष छ: "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कदाचन"— ब्रह्मको आनन्द जान्ने कहिल्यै डराउँदैन।
- डर सधैं दोस्रो व्यक्ति वा वस्तुबाट हुन्छ।
- जब जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्तिको सम्पूर्ण द्वैत नै विलीन भयो, तब भय कहाँबाट आउने?
- जनक पूर्ण अभयको साम्राज्यमा प्रतिष्ठित हुनुहुन्छ।
३. साधकका लागि मनन
- ध्यानमा कुनै 'विशेष अवस्था' (state) खोज्न छाड्नुहोस्; सबै अवस्थाहरू आउँछन् र जान्छन्।
- अवस्थालाई हेर्ने आफ्नो अपरिवर्तनीय स्वरूपलाई पहिचान गर्नुहोस्।
- जब तपाईं आफ्नै महिमामा विश्राम लिनुहुन्छ, तब संसारको कुनै पनि डरले तपाईंलाई छुन सक्दैन।
मनन सूत्र:
"जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति त मनका बादल हुन्; म त ती सबैभन्दा पर, कुनै पनि अवस्था र भयबाट मुक्त आफ्नै अनन्त महिमामा स्थित परब्रह्म हुँ।"