अध्याय 19 : आत्मविश्रामः

१. दूरी र स्थानको भ्रमबाट मुक्ति

हाम्रो मन सधैं स्थानिक सम्बन्धहरू (Spatial relations) मा सोच्छ:

• "ईश्वर टाढा वैकुण्ठमा हुनुहुन्छ कि मन्दिरमा?"
• "म भित्र ध्यान गर्छु कि बाहिर खोज्छु?"
• "यो भौतिक शरीर स्थूल हो र मन सूक्ष्म हो।"

तर राजा जनक आफ्नो अनन्त सर्वव्यापकताको अनुभव सुनाउनुहुन्छ:

• क्व दूरं क्व समीपम्: ईशावास्योपनिषद् भन्छ: "तद्दूरे तद्वन्तिके"— त्यो टाढा पनि छ र नजिक पनि छ। तर जब म नै त्यो परमात्मा हुँ भने, म आफैं आफूबाट टाढा कसरी हुनु? र नजिक कसरी हुनु?
• बाह्यं क्वाभ्यन्तरं क्व वा: आकाशको बाहिर के छ? आकाश नै छ। आकाशको भित्र के छ? आकाश नै छ। त्यस्तै आत्माको न कुनै बाहिर छ, न कुनै भित्र।
• स्थूल र सूक्ष्म: पहाड जस्तो स्थूल वस्तु र परमाणु जस्तो सूक्ष्म कण दुवै एउटै चेतनाको काखमा नाचिरहेका छन्।

२. 'स्वमहिम्नि स्थितस्य मे' — पूर्णताको अनुभव

जब चेतना आफ्नै अनन्त महिमामा खुल्छ:

• उसलाई परमात्मा पाउन कतै हिंड्नु पर्दैन।
• कैलाश, काशी वा वृन्दावन जानु पर्दैन।
• ऊ जहाँ छ, त्यहीं पूर्ण छ। उसको लागि सम्पूर्ण दिशा, स्थान र ब्रह्माण्ड आफ्नै अङ्गालोमा समाहित हुन्छ।

३. साधकका लागि मनन

• भगवानलाई आकाश वा मन्दिरमा टाढा नखोज्नुहोस्; उहाँ तपाईंको आफ्नै हुनुपन हुनुहुन्छ।
• 'भित्र' र 'बाहिर' को मानसिक पर्खाल भत्काउनुहोस्; जुन चेतना आँखाभित्र छ, त्यही चेतना आँखाबाहिर पनि छ।
• जब सबै सीमाहरू समाप्त हुन्छन्, तब तपाईं आफ्नै विराट् महिमामा विश्राम पाउनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"न मेरो कुनै बाहिर छ, न भित्र; न टाढा, न नजिक; म त सम्पूर्ण देश र दिशाहरूलाई आफ्नो प्रकाशमा अटाउने अनन्त, सर्वव्यापी आत्मा हुँ।"