अध्याय 19 : आत्मविश्रामः
आत्म-विश्राम र तृप्ति
क्व मृत्युर्जीवितं वा क्व लोकाः क्वास्य क्व लौकिकम्। क्व लयः क्व समाधिर्वा स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥ ७॥
नेपाली भावार्थ
आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा स्थित भएको मेरो लागि— कहाँ छ मृत्यु र कहाँ छ जीवन? कहाँ छन् विभिन्न लोकहरू र कहाँ छ सांसारिक व्यवहार? कहाँ छ प्रलय (लय) र कहाँ छ समाधि नै वा?
“For me, established in my own supreme glory, where is death and where is life? Where are the various worlds, and where are worldly affairs? Where is dissolution, and where indeed is samadhi?”
जीवन र मृत्यु शरीरका घटना हुन्, लोक र परलोक मनका सपना हुन्, र लय तथा समाधि बुद्धिका अभ्यास हुन्। तर आफ्नै महिमामा जाग्ने महापुरुषका लागि यी सबै मिथ्या सावित हुन्छन्— केवल नित्य चैतन्य मात्र रहन्छ।
१. जीवन, मृत्यु र लोकहरूको विसर्जन
मानव जातिको सारा धर्म र दर्शन जीवन र मृत्युको रहस्य सुल्झाउन बनेका हुन्:
- मानिस डराउँछ— "मृत्यु पछि म कहाँ पुग्छु? स्वर्ग कि नर्क? कुन लोकमा?"
- तर राजा जनक हाँस्नुहुन्छ:
- क्व मृत्युर्जीवितं वा: मृत्यु कसको हुन्छ? शरीरको। जीवन कसको हो? प्राणको। तर म त त्यो अजन्मा र अमर आत्मा हुँ जो कहिल्यै जन्मेकै छैन। जो नजन्मेको हो, ऊ कसरी मर्छ?
- क्वा लोकाः क्व लौकिकम्: स्वर्ग, नर्क, पितृलोक, गन्धर्वलोक— यी सबै मनका रङ्गीन सपना हुन्। जब सपना टुट्छ, तब लोकहरू कहाँ रहन्छन्?
२. लय र समाधिको पनि सीमा पार
साधकहरू लामो समयसम्म ध्यान गरेर 'लय' (मनलाई शुन्यमा विलीन गर्नु) वा 'समाधि' लगाउने प्रयास गर्छन्।
तर जनक भन्नुहुन्छ:
- क्व लयः क्व समाधिर्वा: लय र समाधिको अभ्यास कसले गर्ने? जो आफूलाई अशान्त मान्छ।
- जब म स्वयं अखण्ड शान्ति र परब्रह्म हुँ भने, म फेरि समाधि लगाउन कता जाने?
- मेरो हुनुपन नै अखण्ड समाधि हो।
३. साधकका लागि व्यावहारिक दृष्टि
- मृत्युको काल्पनिक त्रासबाट आजै मुक्त हुनुहोस्; तपाईं कहिल्यै नमर्ने अमर ज्योति हुनुहुन्छ।
- लोक-परलोकको चिन्ता छाडेर वर्तमान क्षणमा आफ्नो वास्तविक अस्तित्वलाई चिन्नुहोस्।
- समाधिलाई कुनै विशेष कसरत नबनाई आफ्नो सहज स्वरूपमा विश्राम लिनुहोस्।
मनन सूत्र:
"न मेरो कुनै जन्म छ, न मृत्यु; न कुनै लोक, न कुनै समाधि; म त सबै खेलहरूभन्दा पर आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा स्थित परब्रह्म हुँ।"