अध्याय 19 : आत्मविश्रामः
आत्म-विश्राम र तृप्ति
अलं त्रिवर्गकथया योगस्य कथयाऽप्यलम्। अलं विज्ञानकथया विश्रान्तस्य ममात्मनि॥ ८॥
नेपाली भावार्थ
आफ्नै आत्मस्वरूपमा परम विश्राम प्राप्त गरिसकेको मेरो लागि— अब धर्म, अर्थ र कामका सांसारिक चर्चाहरू बन्द गरौं (पर्याप्त भयो)! योग र साधनाका कुराहरूले पनि पुग्यो! र तत्त्वज्ञान तथा दर्शनका बौद्धिक छलफलहरू पनि अब बन्द गरौं! (किनकि म अब सबै शब्दभन्दा पर परमानन्दमय मौन विश्राममा लीन छु)।
“Enough of talking about the three worldly goals (dharma, artha, kama)! Enough of talking about yoga! And enough of talking even about spiritual wisdom and philosophy! For I am now resting in the supreme peace of the Self.”
उन्नाइसौं अध्यायको यो अन्तिम श्लोक सम्पूर्ण शास्त्र र साधनाहरूको महामौनमा विश्राम हो। जब तिर्खा मेटिन्छ, तब पानीको चर्चा बन्द हुन्छ। आत्मविश्राम प्राप्त ज्ञानीका लागि धर्म, योग र दर्शनका सबै शब्दहरू सकिएर केवल अखण्ड सन्नाटा बाँकी रहन्छ।
१. 'अलम्' को त्रिविध गर्जना: शब्दहरूको पूर्ण विसर्जन
संस्कृतमा 'अलम्' शब्द निषेध वा पूर्णताका लागि प्रयोग गरिन्छ— 'बस, अब पुग्यो, अब बन्द गरौं!'
राजा जनक यहाँ तीनपटक 'अलम्' शब्द प्रयोग गरेर सम्पूर्ण बौद्धिक र आध्यात्मिक गफहरूको ढोका सदाका लागि बन्द गरिदिनुहुन्छ:
- अलं त्रिवर्गकथया: सांसारिक मानिसहरू दिनरात पैसा, धर्म र भोगका गफ गर्छन्। जनक भन्नुहुन्छ— "बस, त्यो बकवास अब बन्द गर!"
- योगस्य कथयाऽप्यलम्: साधकहरू आसन, कुण्डलिनी, चक्र र ध्यानका गफ गर्छन्। जनक भन्नुहुन्छ— "त्यो साधनाको कुरा पनि अब पुग्यो!"
- अलं विज्ञानकथया: दार्शनिकहरू वेदान्त, ब्रह्म, माया र अद्वैतका सूत्रहरू घोकेर तर्क गर्छन्। जनक भन्नुहुन्छ— "ती दर्शनका किताबहरू पनि अब बन्द गर!"
२. 'विश्रान्तस्य ममात्मनि' — गन्तव्यमा पुगेपछिको मौन
किन सबै चर्चाहरू बन्द गर्ने?
- किनकि जनक अब बाटोमा हुनुहुन्न; ऊ गन्तव्यमा पुगिसक्नुभयो (विश्रान्तस्य)।
- जब बिरामी पूर्ण निको हुन्छ, उसले औषधिको चर्चा गरिरहनु पर्दैन।
- जब मानिस घर पुगेर आफ्नै ओछ्यानमा मस्त निदाउँछ, उसले बाटोको नक्सा हेरिरहनु पर्दैन।
- आत्माको परम विश्राम प्राप्त भएपछि कुनै पनि बोली वा शब्द केवल कोलाहल मात्र बन्दछ।
- अब केवल 'मौन' बाँकी रहन्छ।
३. अध्याय १९ को सार संक्षेप
राजा जनकले यस अध्यायका आठवटै श्लोकहरूमा आफ्नो भित्री मुक्तिको साक्षी दिनुभयो:
- शङ्काको काँडो उखेलियो।
- देश, काल, धर्म, अधर्म, जीवन, मृत्यु सबै विलीन भए।
- र अन्ततः सबै आध्यात्मिक चर्चाहरूलाई पूर्णविराम दिएर ऊ आफ्नै आत्मस्वरूपको मौनमा विश्राम लिनुभयो।
मनन सूत्र:
"पुग्यो धर्म, पुग्यो योग, पुग्यो दर्शनका कुराहरू; म त सबै शब्दहरूलाई बिदा गरेर आफ्नै आत्माको अनन्त मौन र विश्रान्तिमा सदाका लागि लीन भइसकें।"