अध्याय 19 : आत्मविश्रामः
आत्म-विश्राम र तृप्ति
क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकता। क्व द्वैतं क्व च वाऽद्वैतं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥ २॥
नेपाली भावार्थ
आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा दृढतापूर्वक प्रतिष्ठित भएको मेरो लागि— कहाँ छ धर्म? कहाँ छ अर्थ? कहाँ छ काम? र कहाँ छ विवेक? यहाँसम्म कि द्वैत कहाँ छ, र 'अद्वैत' भन्ने बौद्धिक सिद्धान्त नै वा कहाँ बाँकी छ?
“For me, established in my own supreme glory, where is righteousness (dharma)? Where is desire (kama)? Where is wealth (artha)? Where is discrimination? Where is duality, and where indeed is non-duality?”
जसले आफ्नो आत्माको अनन्त महिमालाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्यो, उसका लागि संसारका चारै पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) अर्थहीन हुन्छन्। यहाँसम्म कि 'अद्वैत' को सिद्धान्त पनि हराउँछ, किनकि सिद्धान्त मनको हुन्छ तर आत्मा त स्वयं सत्य हो।
१. 'स्वमहिम्नि स्थितस्य मे' — अध्याय १९ को महा-मन्त्र
यस अध्यायका लगभग सबै श्लोकहरूमा राजा जनक एउटै दिव्य मन्त्र दोहोर्याउनुहुन्छ: 'स्वमहिम्नि स्थितस्य मे' (आफ्नै महिमामा स्थित भएको मेरो लागि)।
- साधारण मानिस अरूको महिमामा बाँच्छ— पदको महिमा, धनको महिमा, प्रशंसाको महिमा।
- तर जनक भन्नुहुन्छ: "म आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा स्थित छु। मलाई अब संसारको कुनै पनि वस्तुले ठूलो वा सानो बनाउन सक्दैन।"
२. पुरुषार्थ र अद्वैतको सीमा पार
जनक यहाँ सनातन परम्पराका आधारभूत स्तम्भहरूलाई पनि पार गर्नुहुन्छ:
- धर्म, अर्थ, काम: यी तीनै सांसारिक जीवनका नियम हुन्। आत्मामा कुनै धन छैन, कुनै कामना छैन, कुनै सामाजिक धर्म छैन।
- विवेकता: विवेक तबसम्म चाहिन्छ जबसम्म सत्य र असत्य छुट्याउनु छ। जब केवल सत्य मात्र बाँकी रह्यो, तब विवेकको आवश्यकता सकिन्छ।
- द्वैतं च अद्वैतम्: जबसम्म द्वैत छ, तबसम्म 'म अद्वैत मान्छु' भन्ने सिद्धान्त जन्मिन्छ। तर जब द्वैत नै मेटियो, तब 'अद्वैत' शब्द पनि विलीन हुन्छ। केवल निःशब्द मौन अस्तित्व मात्र रहन्छ।
३. साधकका लागि मनन
- बाहिरी मान्यताहरूमा आफ्नो मूल्य नखोज्नुहोस्; आफ्नो भित्री आत्म-महिमामा प्रतिष्ठित हुनुहोस्।
- अद्वैतलाई एउटा नयाँ सम्प्रदाय वा बहसको विषय नबनाउनुहोस्।
- जब सबै वाद-विवाद र सिद्धान्तहरू शान्त हुन्छन्, तब तपाईंको वास्तविक महिमा स्वतः चम्किन्छ।
मनन सूत्र:
"न मलाई धर्म चाहियो, न अर्थ, न काम; म त सबै सिद्धान्त र द्वैत-अद्वैतभन्दा पर आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा सदा विराजमान परब्रह्म हुँ।"