अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'शुष्कपर्णवत्' — सुकेको पातको अमर दृष्टान्त

वेदान्त र रहस्यवादी साहित्यमा यो श्लोक जीवनमुक्तिको सर्वोच्च उपमाका रूपमा प्रख्यात छ:

"क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत्"

रुखमा हरियो पात हुँदासम्म:

• त्यो हाँगासँग दह्रो टाँसिएको हुन्छ।
• आँधी आउँदा पातले हाँगा समात्न लडाइँ गर्छ।
  तर जब पात सुक्छ र रुखबाट खस्छ:
• अब पातको कुनै आफ्नो जिद्दी हुँदैन।
• हावाले आकाशमा उडायो भने पात आकाशमा उड्छ।
• हावाले भुइँमा खसाल्यो भने पात भुइँमा विश्राम लिन्छ।
• हावाले मन्दिरको छेउमा पुर्याए पनि पातलाई घमण्ड हुँदैन, र फोहोरको छेउमा पुर्याए पनि पातलाई कुनै गुनासो हुँदैन!

आत्मज्ञानी महापुरुष त्यही सुकेको पात जस्तै हो। उसले आफ्नो जीवनको सम्पूर्ण बागडोर प्रकृतिको हातमा छोडिदिएको हुन्छ।

२. चार दिव्य स्वतन्त्रताहरू

यस श्लोकमा ज्ञानीका चार आन्तरिक गुणहरू दर्शाइएका छन्:

1. निर्वासनः उसको आफ्नै कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ वा भोक छैन।
2. निरालम्बः उसलाई कसैको चाकरी गर्नु छैन, न त कुनै सहाराको खोजी छ।
3. स्वच्छन्दः ऊ कुनै सामाजिक ढोङ वा कृत्रिम नियमको कैदी होइन।
4. मुक्तबन्धनः पाप, पुण्य, समाज, कुल र परम्पराका सबै साङ्लाहरूबाट ऊ पूर्ण मुक्त छ।

३. 'संस्कारवातेन' — प्रारब्धको हावा

प्रश्न उठ्न सक्छ: यदि ज्ञानीको कुनै इच्छा नै छैन भने उसको शरीर किन बाँच्छ र किन हिँड्छ?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'संस्कारवातेन'।
शरीर जन्माउने जुन पूर्व-प्रारब्ध कर्मको वेग थियो, त्यो हावा जस्तै चलिरहेको छ। जबसम्म त्यो हावा बाँकी रहन्छ, शरीर चल्छ; हावा रोकिनासाथ शरीर ढल्छ। तर ज्ञानी न त हिँड्दा खुसी हुन्छ, न ढल्दा दुःखी।

मनन सूत्र:
"सुकेको पात झैं प्रकृतिको बतासमा बग्नु नै परम स्वतन्त्रता हो; जहाँ आफ्नो कुनै जिद्दी छैन, त्यहाँ केवल दिव्य शान्ति छ।"